Қазіргі заманғы әлемдік экономиканың дамуы жаңартылатын энергия көздерінің маңызының артуымен қатар жүруде, бұл энергетикалық қауіпсіздікті арттыру, өндірістің көміртек сыйымдылығын төмендету және орнықты экономикалық дамуды қамтамасыз ету міндеттерімен айқындалады. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) елдері үшін жаңартылатын энергетика экономиканың құрылымдық трансформациясы және энергетикалық балансты әртараптандыру қажеттілігі жағдайында ерекше маңызға ие болып отыр.

Зерттеу мақсаты – 1997–2021 жылдар аралығында ТМД елдеріндегі соңғы энергия тұтыну құрылымындағы жаңартылатын энергия көздерінің үлесі мен экономикалық өсім арасындағы өзара байланысты эмпирикалық тұрғыда бағалау. Зерттеу барысында ТМД-ның алты елі (Қырғызстан, Ресей Федерациясы, Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы, Тәжікстан Республикасы және Өзбекстан Республикасы) бойынша деректер негізінде елдер арасындағы гетерогенділікті, сондай-ақ уақыт бойынша тұрақты институционалдық және құрылымдық ерекшеліктерді ескеруге мүмкіндік беретін бекітілген әсерлер (fixed effects) үлгісіндегі регрессиялық модель қолданылды.

Зерттеудің ғылыми маңыздылығы ТМД елдеріндегі жаңартылатын энергияны тұтыну мен экономикалық өсім арасындағы өзара байланысты ашатын эмпирикалық бағалауларды алуымен сипатталады. Жұмыстың практикалық маңыздылығы энергетикалық және экономикалық дамудың ұзақ мерзімді стратегияларын әзірлеуге арналған аналитикалық бағдарларды қалыптастыруда көрініс табады, бұл ретте нәтижелердің интерпретациясы орнықты өзара байланыстарды анықтаумен шектеліп, қатаң себеп-салдарлық қорытындылар жасауды көздемейді.

Алынған нәтижелер жаңартылатын энергия көздерінің үлесінің артуы мен жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнім деңгейі арасында статистикалық тұрғыдан мәнді оң өзара байланыстың бар екенін көрсетеді. Сонымен қатар, инвестициялық белсенділік пен демографиялық фактордың экономикалық өсімді қалыптастырудағы шешуші рөлі расталды, ал сыртқы сауда зерттелген кезеңде ТМД елдері үшін орнықты экономикалық өсім көзі ретінде айқындалмады.

Зерттеудің мақсаты. Орталық Азия елдеріндегі цифрландыру деңгейі, жасанды интеллект технологияларын енгізу үдерісі мен институционалдық сенім құрылымдары арасындағы өзара байланысты талдау, сондай-ақ олардың цифрлық технологияларды қабылдау және қоғамдық сенім ерекшеліктерімен байланысын қарастыру.

Әдіснамасы. Зерттеу әдіснамасы цифрлық дамудың халықаралық индекстерін (E-Government Development Index, Network Readiness Index, Freedom on the Net), жасанды интеллектке деген сенім жөніндегі жаһандық зерттеулер деректерін, интернетке қолжетімділік пен электрондық мемлекеттік қызметтерді пайдалану бойынша ұлттық статистиканы, сондай-ақ Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан респонденттері арасында жүргізілген салыстырмалы сауалнама нәтижелерін кешенді түрде талдауды қамтиды. Нәтижелерді түсіндіру үшін құрама индекстер мен салыстырмалы сипаттамалық талдау әдістері қолданылды.

Ғылыми жаңалығы мен маңыздылығы. Орталық Азия аймағы цифрлық дамуы біркелкі емес өңір ретінде қарастырылады: Қазақстан цифрлық трансформацияның жоғары көрсеткіштерін көрсетіп, электрондық үкіметтің дамуы өте жоғары елдер қатарына енсе, Өзбекстан мен Қырғызстан жаңғыртудың қуып жету кезеңінде тұр. Мақалада институционалдық, әлеуметтік және алгоритмдік сенім деңгейлерін ажыратуға мүмкіндік беретін «гибридті сенім» атты талдамалық модель ұсынылады. Сонымен қатар цифрлық жүйелердің объективті сипаттамалары мен олардың жұмысын халықтың субъективті қабылдауы арасындағы алшақтықты білдіретін «алгоритмдік қабылдау бұрмалауы» ұғымы енгізіледі. Бұл тәсіл цифрландырудың макродеңгейлік көрсеткіштері мен қабылдау және саяси мінез-құлыққа қатысты микродеңгейлік әсерлерді өзара байланыстыруға мүмкіндік береді.

Нәтижелері. Зерттеу нәтижелері цифрлық қолжетімділіктің жоғары деңгейі мен электрондық қызметтерді белсенді пайдалану алгоритмдік жүйелерге деген сенімнің сәйкес дәрежеде артуымен қатар жүрмейтінін көрсетеді. Анықталған елдер арасындағы айырмашылықтар өңірдегі цифрлық трансформация жағдайында «цифрлық тиімділік парадоксының» және сенімнің гибридті конфигурациясының байқалатынын көрсетеді.

Бұл зерттеудің мақсаты қазіргі ғылыми әдебиеттерде тауар өндіретін ел факторларының (Country of origin - COO) және этикалық нормалардың тұтынушылардың тұрақты мінез-құлқына және брендтің Қазақстанның азық-түлік нарығындағы беделіне әсерін бағалау болып табылады. Дереккөздерді жүйелі шолудың мақсаты басым әсер етуші факторларды іздеуге және мәлімделген географиялық контекстті ескере отырып, қолданыстағы зерттеу әдістемелерінің жеткіліктілігін бағалауды анықтауға байланысты.

Әдіснамасы. Зерттеуде жүйелі талдау хаттамасы, сондай-ақ Google Scholar және ScienceDirect дерекқорларынан дереккөздер мен әдебиеттерді іріктеу қолданылды. Материалдар жүйелі түрде талданды және зерттеу әдіснамасына (сандық, сапалық және аралас әдістер) және олардың қазақстандық азық-түлік нарығы үшін өзектілігіне сәйкес жіктелді.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы. Бұл шолу шыққан елі (COO) және этикалық нормалар туралы, әсіресе Қазақстандағы азық-түлік нарығына қатысты әдебиеттерді алғашқы ғылыми жалпылау болып табылады. Ол жаһандық зерттеу жүйелері мен Орталық Азия нарықтарындағы тұтынушылар туралы ақпарат алу қажеттілігі арасындағы сәйкессіздікті көрсететін зерттеулердегі маңызды географиялық алшақтықты нақты анықтайды және негіздейді.

Зерттеу нәтижелері. Талдау көрсеткендей, шыққан ел тұтынуды қабылдауды және азық-түлік секторындағы брендтің беделін қалыптастыратын басым фактор болып табылады, ал этикалық талаптар кішігірім, күшейтетін рөл атқарады. Аралас әдістер неғұрлым кең әдебиетте неғұрлым кең таралған тәсіл болып табылатынына қарамастан, қазіргі заманғы әдіснамалық тәсілдер географиялық контексте білімдегі бұл олқылықтың орнын толтыру үшін жеткіліксіз екенін көрсететін Қазақстан бойынша тұтынушылардың мінез-құлқының аталған факторлары бойынша зерттеулерді болмауы маңызды тұжырым болып табылады.  

Зерттеу ESG университеттерінің стратегиялық, тұрақты дамуына экологиялық, әлеуметтік және басқару принциптерін біріктіру қажеттілігінен туындайды. Бұл олардың бәсекеге қабілеттілігін арттырады, бірақ сонымен бірге жаңа қаржылық, ұйымдастырушылық және беделді тәуекелдерді тудырады. Тәуекелдерді басқаруға мүмкіндік беретін және білім беру нарығындағы университеттердің позициясын күшейтетін трансформация моделін әзірлеу өзекті міндет болып табылады және тұрақты даму мен стратегиялық басқаруға жүйелі көзқарасты қамтамасыз етеді.

Зерттеудің мақсаты ‒ ESG қағидаттарын, тиімді тәуекелдерді басқаруды және тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізуді біріктіру арқылы олардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін қазақстандық университеттердің трансформация моделін әзірлеу.

Зерттеу әдістемесі. Зерттеу қазақстандық университеттердің тұрақты дамуына деген көзқарастарын талдауды және олардың ESG қағидаттарын енгізуге дайындығын бағалауды қамтыды. Негізгі экологиялық, әлеуметтік және басқару тәуекелдері, сондай-ақ халықаралық аренада университеттердің бәсекеге қабілеттілігін арттыратын факторлар анықталды. Талдау негізінде ESG-ні стратегиялық жоспарлауға, соның ішінде жауапты ресурстарды басқаруды, әлеуметтік бағдарламаларды, ашықтықты арттыруды және басқару этикасын біріктіру бойынша ұсыныстар ұсынылды. Әлеуметтік инклюзивтілікті, экологиялық тұрақтылықты және цифрлық трансформацияны арттыруға бағытталған халықаралық тәжірибе мен жергілікті ерекшеліктерді ескеретін университеттерді трансформациялау моделі әзірленді, бұл олардың бәсекеге қабілеттілігі мен қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Зерттеудің өзіндік ерекшелігі (құндылығы). Зерттеу бәсекеге қабілеттілікті және орнықты дамуды арттыру үшін Қазақстанның халықаралық тәжірибесі мен ерекшеліктерін ескеретін тәуекелдерді басқару мен ESG-қағидаттарын біріктіретін университеттерді трансформациялау моделін ұсынады.

Нәтижелер экологиялық тұрақтылық, әлеуметтік жауапкершілік және этикалық басқару университеттердің беделіне, инвестициялық тартымдылығына және қаржылық тұрақтылығына әсер ететін бәсекеге қабілеттіліктің негізгі факторлары екенін көрсетеді. ESG принциптерін біріктіру тәуекелдерді басқарудың және тұрақты даму мақсаттарына жетудің тиімді құралы ретінде әрекет етеді.

Жобалық басқарудың тиімділігі көп жағдайда адами капиталдың сапасымен және жобалық міндеттердің табысты орындалуын қамтамасыз ететін құзыреттер жиынтығымен айқындалады. Осы зерттеу жобалық командаларды қалыптастыру және жобалық офистер шеңберінде функционалдық жүктемені бөлу кезінде басымдықтарды анықтау мақсатында адами ресурстардың негізгі сипаттамаларын аналитикалық тұрғыда айқындауға және құрылымдауға бағытталған. Дәстүрлі статистикалық модельдер, әдетте, құзыреттерді оқшау түрде қарастырады, бұл олардың көпөлшемді және өзара байланысты басқарушылық үдерістер жағдайында қолданылу мүмкіндігін шектейді.

Зерттеудің әдіснамалық негізін hh.kz платформасында ұсынылған еңбек нарығы талаптарына жүргізілген контент-талдау, сондай-ақ жұмыс берушілердің практикалық бағдарланған күтулері мен IPMA ICB v4 нормативтік құзыреттілік моделінің салыстырмалы талдауы құрайды. Анықталған құзыреттер арасындағы өзара байланыстарды аналитикалық тұрғыда зерделеу үшін DEMATEL әдісі біртұтас жүйе элементтері ретінде құзыреттерді қарастыруға мүмкіндік беретін концептуалдық негіз ретінде қолданылды.

Зерттеу нәтижелері еңбек нарығы мотивация, бейімделгіштік, инновациялық ойлау, кәсіби даярлық және жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті сақтай білу сияқты сипаттамаларға басымдық беретінін көрсетеді. Аталған қасиеттер жобалық командалардың тиімді жұмыс істеуінің негізін қалыптастырады. Ал өзара әрекеттесуді басқару, қақтығыстарды шешу және стейкхолдерлермен коммуникацияға байланысты құзыреттер көбінесе ұйымдық және контекстуалдық жағдайларға жауап ретінде көрініс табады.

Алынған қорытындылар жобалық ортада құзыреттерді бағалау және дамыту барысында жүйелі тәсілдерді қолдану қажеттілігін айқындайды. Құрылымдалған аналитикалық құралдарды жобалық офистерді басқару тәжірибесіне енгізу басқарушылық шешімдердің негізділігін арттыруға және жобалық командаларды қалыптастырудың тиімділігін жоғарылатуға ықпал етеді.

Зерттеу мақсаты – Бұл мақала білім беруді цифрлық трансформациялау жағдайында жасанды интеллектке негізделген білім беру платформалары, экономикалық тиімділік және адам капиталын қалыптастыру арасындағы байланысты зерттейді. Зерттеу мектептен тыс білім беруге бағытталып, жасанды интеллект арқылы жүзеге асырылатын дербестендіру мен геймификацияның оқу үдерістерінің тиімділігін арттыруға және когнитивтік әрі когнитивтік емес дағдыларды дамытуға ықпал ету мүмкіндіктерін қарастырады.

Әдіснамасы – Зерттеу адам капиталы теориясы мен білім беру экономикасына негізделген зерттеушілік-аналитикалық тәсілді қолданады. Жұмыста оқу өнімділігі, ауқымдылық (масштабталу), ресурстарды пайдалану тиімділігі және адам капиталының ықтимал нәтижелері тұрғысынан жасанды интеллектке негізделген мектептен тыс білім беру платформасын бағалауға арналған тұжырымдамалық модель қолданылады. Талдау платформа механизмдерін қазіргі ғылыми әдебиеттегі тұжырымдармен байланыстыра отырып түсіндіруге негізделген.

Зерттеудің бірегейлігі – Мақалада көбінесе жеке-жеке қарастырылатын үш бағыт біріктіріледі: жасанды интеллектке негізделген білім беру платформалары, білім берудегі экономикалық тиімділік және адам капиталының дамуы. Зерттеу дербестендіру және пайдаланушының қатысуын қамтамасыз ететін механизмдерді экономикалық тұрғыдан талдауға арналған құрылымдалған аналитикалық негіз ұсынады.

Зерттеу нәтижелері – Зерттеу нәтижелері жасанды интеллектке негізделген білім беру платформалары оқу үдерісін ауқымды түрде ұйымдастыруды қолдау, үйлестіру шығындарын азайту және оқу әрекеттерін білім алушылардың қажеттіліктерімен үйлестіру арқылы білім берудің тиімділігін арттыруы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, мұндай платформалар тиісті педагогикалық негізде енгізілген жағдайда сыни ойлау, дербестік, мотивация және бейімделгіштік сияқты дағдыларды дамыту арқылы адам капиталын қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін. Дегенмен, алынған нәтижелер зерттеушілік сипатқа ие және оларды тікелей эмпирикалық дәлелдер ретінде емес, аналитикалық тұжырымдар ретінде қарастырған жөн.

Зерттеудің өзектілігі білім экономикасы жағдайында мемлекеттердің Тұрақты экономикалық дамуы мен бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етудегі адами капиталдың рөлінің артуына байланысты. Жаһандық тәжірибеде таланттарды басқару еңбек өнімділігін арттырудың және білікті кадрларды ұстап қалудың стратегиялық құралы ретінде қарастырылады, алайда дамушы экономикаларда, соның ішінде Қазақстан Республикасында таланттарды басқару практикасы мен макроэкономикалық нәтижелер арасындағы өзара байланыс жеткілікті зерттелмеген күйінде қалып отыр.

Зерттеудің мақсаты ҚР Еңбек нарығының статистикалық көрсеткіштерін талдау және олардың еңбек өнімділігімен байланысын бағалау негізінде адами капиталды дамытудағы таланттарды басқарудың рөлін анықтау болып табылады.

Зерттеудің өзіндік ерекшелігі Макроэкономикалық модельдеу құралдарын адами капиталдың экономикалық нәтижелерге қосқан үлесін сандық өлшеуге мүмкіндік беретін басқару тәжірибелерін талдауға бейімдеудің әдістемелік тәсілінде жатыр.

Зерттеу әдістеріне уақыт қатарларының экономикалық-статистикалық талдауы, жұмыспен қамту көрсеткіштері мен жұмыс күшінің білім беру құрылымының корреляциялық талдауы және таланттарды басқару факторларының ЖҚҚ динамикасына әсерін бағалау үшін сызықтық регрессиялық модель құру кіреді. Эмпирикалық база ҚР Ұлттық статистика бюросының 2018-2024 жылдарға арналған ресми статистикасы негізінде құрылған.

Зерттеу нәтижелері халықты ресми жұмыспен қамтуға тарту, кәсіптік білім беруді дамыту және еңбек өнімділігінің өсуі арасындағы тұрақты оң байланыстың болуын көрсетеді. Сонымен бірге жастар жұмыссыздығы мен адами капиталды пайдалану тиімділігі арасындағы теріс тәуелділік анықталды. Нәтижелер еңбек нарығындағы құрылымдық өзгерістер экономикалық нәтижелермен тікелей байланысты екенін растайды.

Зерттеудің қорытындылары таланттарды тиімді басқару адами капиталды дамыту мен еңбек өнімділігін арттырудың негізгі факторы болып табылатынын көрсетеді. Кәсіптік білім беруге Инвестициялар, жастар жұмыссыздығын төмендету және ресми жұмыспен қамтуды нығайту Мемлекеттік саясаттың стратегиялық бағыттары болып табылады.

Зерттеудің мақсаты - физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтуға әсер ететін кедергі келтіретін және ықпал ететін факторларды, кедергілерді кешенді түрде зерттеу. Оларды біртұтас, жүйелі жүйеге біріктіру нәтижесінде кешенді шешімдер әзірлеуге және жұмыспен қамту бағдарламаларының тиімділігін арттыруға мүмкіндік берді.

Әдіснамасы - физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтуға әсер ететін факторлар мен кедергілерді зерттеу аясында отандық және шетелдік ғылыми әдебиеттерге шолу жасалды. Жұмысқа орналасуға кедергі келтіретін және ықпал ететін факторларды анықтауға арналған жұмыстарды талдау физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтудың интегративті моделін жасауға негіз болды.

Зерттеудің өзіндік ерекшелігі / құндылығы - кешенді шешімдерді ұсыну және жұмыспен қамту бағдарламаларының тиімділігін арттыру үшін жұмыспен қамтудың интегративті моделін жасауға мүмкіндік берген физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтуға кедергі келтіретін және көмекші факторлар мен кедергілерді кешенді зерттеу болып табылады.

Зерттеу нәтижелері - физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтуға кедергі келтіретін бірқатар факторлар мен кедергілерді анықтауды қамтиды, олардың ішінде: физикалық, психологиялық, коммуникациялық және технологиялық кедергілер, кемсітушілік, отбасының шамадан тыс қамқорлығы, физикалық кемістігі бар адамдардың еңбекке қабілеттілігіне кадрларды іріктеу жөніндегі мамандардың күмән келтіруі анықталды. Сондай-ақ ұйымдастырушылық, әлеуметтік, жеке және құрылымдық кедергілер ретінде жұмыспен қамтудың көмекші факторлары анықталды.

Зерттеудің мақсаты – Қазақстан мысалында статистикалық деректердің аз көлемінде, әлеуметтікэкономикалық процестердегі себеп-салдар байланыстарын терең зерттеу үшін математикалық әдісті таңдауды негіздеу және оны пәнаралық зерттеулер принциптеріне сәйкес қолдану әдістемесін әзірлеу. Бұл мақаланың өзектілігі ғылыми басылымдарда әлеуметтік-экономикалық зерттеулерде математикалық әдістерді дұрыс қолданбауға байланысты әдістемелік қателіктердің болуынан туындайды.

Зерттеу әдістері – әдетте кеңінен тараған қолданыстағы регрессиялық модельдердің жарамсыз жағдайында, зерттеу мақсатына сәйкес математикалық әдіс таңдалып, оның ішінде статистикалық тәуелділік теңдеулерін қолдану әдіснамасы және алғаш рет осы әдіспен нормативтік есептеулер арқылы болжам жасау процедурасы қарастырылған.

Зерттеудің құндылығы. Алматы қаласының орташа жылдық халық санының тенденциясының себеп салдарын анықтау мысалында статистикалық тәуелділік теңдеулер әдісін қолданудың толық процедурасы берілген.

Зерттеу нәтижелері – Алматы қаласының демографиялық негізгі көрсеткіштеріне – орташа халық саны, миграция айырымы, туылған балалар саны мен табиғи өсім көлемінің тенденциясына статистикалық талдау жасалды. Ресми деректер негізінде тұрғызылған статистикалық тәуелділік теңдеулерінің нәтижесінде қала халқының саны елдің ішкі миграциялық ағымынан өсіп отырғаны, оның әсер үлесі (78,9%) есептеліп дәлелденді. Демографиялық көрсеткіштердің ішінде миграция факторы реттеуге келетін фактор болғандықтан, оның шектеулі мәндеріне имитациялық болжам жасалды. Факторлардың нақты жоспарланған мәндерінде қала халқының санын реттеу модельдері құрылды.

Зерттеудің алғышарттары: Табиғи ресурстарға, мәдени мұраға, туристік аймақтарға және геосаяси артықшылықтарға бай Батыс Қазақстан Қазақстанның экономикалық дамуында маңызды рөл атқарады. Кәсіпкерлік экономикалық өсу мен дамуды ынталандыратын маңызды факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

Зерттеудің мақсаты: Бұл зерттеу Батыс Қазақстанның өңірлік экономикасын дамытудағы, сондай-ақ ұлттық экономикаға оң әсер етудегі мұнай-газ секторындағы қытай инвестициялары бар кәсіпкерліктің рөлін зерттеуге бағытталған.

Әдіснама: Зерттеуде Батыс Қазақстандағы мүмкіндіктерге және инновацияларға бағытталған кәсіпкерлік пен экономикалық өсудің арасындағы байланысты талдау үшін қолданыстағы деректерді пайдаланатын сапалық екінші реттік талдау әдісі қолданылды.

Нәтижелер: Зерттеу мұнай-газ секторындағы қытай кәсіпкерлігінің өңірлік экономикалық өсудің маңызды қозғаушы күші екенін көрсетті. Ұсынылған өсу моделін Қазақстанның басқа бизнес салаларындағы экономикалық даму үлгісі ретінде қолдануға болады.

Зерттеудің түпнұсқалығы/құндылығы: Белгілі бір өңірдегі нақты секторға салынған қытай инвестициялары бар кәсіпкерліктің жергілікті экономиканы қалай дамытатынын түсіндіретін өсу моделі әзірленді. Мақалада біріктірілген экономикалық бағалау моделі экономикалық өсуді зерттеуге қосылған тағы бір үлес болып табылады.

Зерттеудің мақсаты – экстремалды нарықтық ауытқуларды ескере отырып, тәуекелдерді басқарудың заманауи әдістері негізінде қаржы институттарының инвестициялық портфельдерін тәуекелге бағдарланған әртараптандыруды дамыту және практикалық тұрғыдан негіздеу.

Әдіснамасы – зерттеуде заманауи портфельдік теорияның әдістері, тәуекелге бағдарланған оңтайландыру модельдері (Risk Parity, Hierarchical Risk Parity, Conditional Value at Risk), экономикалық-статистикалық және салыстырмалы талдау әдістері, сондай-ақ инвестициялық портфельдердің тиімділігін бағалау көрсеткіштері қолданылды.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – тәуекелдерді басқарудың заманауи модельлерін үйлестіруге негізделген және нарықтық белгісіздік жағдайында портфельдік стратегиялардың тұрақтылығын арттыруға бағытталған қаржы институттарының инвестициялық портфельдерін әртараптандырудың кешенді тәуекелге бағдарланған тәсілін қалыптастырумен айқындалады.

Зерттеу нәтижелері – тәуекелге бағдарланған портфельдердің классикалық стратегиялармен салыстырғанда тәуекел–табыстылық арақатынасының анағұрлым тұрақты екенін және «құйрықтық» тәуекелдерге төмен деңгейде ұшырайтынын дәлелдейді.

Бұл мақаланың мақсаты исламдық финтех түсінігі, ислам финтехінің банк саласындағы маңызын талқылап, ислам финтехінің әлемдегі дамуын талдау болып табылады.

Материалдар мен әдістері. Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негізі отандық және шетелдік ғалымдардың ғылыми еңбектері және Жаһандық исламдық қаржы есебі (Global Islamic Finance Report) статистикалық есептері болып табылады. Мақалада талдау, индукция және дедукция, салыстырмалы талдау әдістері қолданылды

Бұл зерттеудің ғылыми құндылығы исламдық финтехтің мазмұнын, оның банк және қаржы секторындағы рөлін заманауи технологиялық үрдістермен байланыстыра отырып жан-жақты талдауында жатыр. Мақалада исламдық қаржы индустриясының цифрлық трансформациясы шариғат талаптарын сақтай отырып жүзеге асу мүмкіндіктері ғылыми негізделіп, исламдық финтехтің даму динамикасы жаһандық статистикалық деректер негізінде жүйелі түрде бағаланды. Зерттеу исламдық финтехтің артықшылықтары мен шектеулерін салыстырмалы талдау арқылы айқындап, қаржы инновацияларының исламдық қаржы институттарына ықпал ететін негізгі бағыттарын нақтылады.

Зерттеу нәтижелері. Бұл зерттеуде исламдық финтех нарығы мен негізгі ерекшеліктері қарастырылды. Әлемдегі исламдық финтех нарығының дамуы мен ағымдағы жағдайы туралы бағалаулар жасалды. Сонымен қатар исламдық финтех саласының артықшылықтары мен еңсеруі керек қиындықтар талқыланды.

Зерттеу мақсаты – компанияның нарықтық құнын қалыптастырудың криптавалюталық активтерді есепке алу және ақпаратты бухгалтерлік есепте ашып көрсету тәжірибесінің олардың қаржылық нәтижелеріне, акция кірісіне және міндеттемелеріне әсерін бағалау.

Әдіснамасы – Қазақстан Республикасының криптовалюталық активтерді есепке алу бойынша компаниялардың қаржылық есептерін талдау, қаржылық көрсеткішті салыстыру, регрессиялық және коррелляциялық анализ жүргізіп гипотезаны тексеру.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – криптавалютаны бухгалтерлік есп тұрғысынан баяу жүзеге асырылатын үдеріс. Оны халықаралық стандарттар тұрғысында криптовалютаны есепке алу мен есептілікте ашып көрсету және талдау алғашқылардың бірі болып жүйелі түрде жүзеге асты. Компаниялар үшін басқарушылық шешім қабылдауда пайдалы мәліметтер ұсынылады.

Зерттеу нәтижелері – зерттелген эмпирикалық анализ нәтижесі компанияның криптовалюталық активтерді иеленуі, оның қаржылық есептілігіне айтарлықтай ықпалы болмауын көрсетті. Атап айтқанда, криптовалюталық позициялар компанияның пайдасына және акция кірісіне әсер етпейтінін көрсетті. Компаниядағы криптовалютаны иеленген және иеленбеген инвесторларға қатысты бейтарап ұстанымда екенін меңзеуі мүмкін. Сонымен бірге, компанияның криптовалюталық активтер міндеттемелеріне елеулі әсер ететіні анықталды. Осы себепті криптавалютаны қолданыста яғни есепте ақшаның баламасы ретінде қарастыруға болмайды, себебі оның құбылмалылығы мен бағалау қиындығы қаржылық есептіліктің сенімділігін төмендетуі мүмкін немесе ықтимал.

Қорытындыласақ, компанияда криптовалютаны бухгалтерлік есеп тұрғысынан қарастырудың көкейкестілігі айқындалып, ХҚЕС шеңберінде қосымша ашып көрсету қажеттілігі дәлелденді. Алдағы зерттеулерде ұзақ мерзімді мәліметтерді қамтып, есеп саясатының таңдауына, криптовалютаға қатысты ашып көрсету, дамуда ілгерілеу және оның компания құндылығына ықпалын тереңірек талдауға бағытталып назар аударуы тиіс.

Зерттеу мақсаты. Бұл мақалада коммерциялық банктердегі ішкі аудиттің тиімділігі туралы әдебиеттерге жүйелі шолу жасау және алдыңғы зерттеулерде анықталған негізгі детерминанттарды синтездейтін интеграцияланған тұжырымдамалық базаны құру. Ішкі аудиттің тиімділігі тәуекелдерді тиімді басқаруды, корпоративтік басқаруды және банк мекемелеріндегі қаржылық есептіліктің сапасын қамтамасыз етуде, әсіресе нормативтік талаптардың артуы мен цифрлық трансформация жағдайында шешуші рөл атқарады.

Әдіснамасы. Бұл зерттеуде PRISMA шеңберіне негізделген әдебиеттерге жүйелі шолу әдістемесі қолданылады. Академиялық басылымдар Scopus, Web Of Science, ScienceDirect және Google Scholar сияқты негізгі дерекқорлар арқылы алдын ала анықталған қосу және алып тастау критерийлерін пайдалана отырып анықталды. Бастапқыда барлығы 30 жарияланым анықталды және егжей-тегжейлі талдау үшін академиялық зерттеулер мен кәсіби негіздерді қоса алғанда, 21 тиісті дереккөз таңдалды. Таңдалған зерттеулер зерттеу дизайны, зерттелген детерминанттар және негізгі нәтижелер негізінде талданып, жіктелді.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы. Коммерциялық банктердегі ішкі аудиттің тиімділігі туралы фрагменттелген әдебиеттердің жан-жақты синтезін қамтамасыз етуде және ұйымдастырушылық, аудиторлық, басқарушылық, технологиялық және аудиторлық процестердің өзара байланысын түсіндіретін интеграцияланған тұжырымдамалық негізді әзірлеуде жатыр.факторлар. Жеке детерминанттарға бағытталған алдыңғы зерттеулерден айырмашылығы, бұл зерттеу көп өлшемді перспективаны ұсынады және зерттеулердегі, әсіресе Қазақстан сияқты дамушы нарықтардағы маңызды олқылықтарды анықтайды.

Зерттеудің нәтижелері. Алынған нәтижелер коммерциялық банктердегі ішкі аудиттің тиімділігі басқарушылық қолдау, аудиторлардың кәсіби құзыреттілігі, ішкі аудиттің тәуелсіздігі, аудит комитетінің тиімділігі, технологиялық мүмкіндіктер және аудит процесінің сапасы сияқты негізгі факторлармен анықталатынын көрсетеді. Аталған факторлар ішкі бақылау жүйесінің тиімділігін, тәуекелдерді басқаруды және корпоративтік басқару сапасын арттыруға ықпал етеді.

Ұсынылған концептуалдық модель ішкі аудиттің тиімділігін арттыруға бағытталған әрі теориялық негіз қалыптастырып, болашақ эмпирикалық зерттеулер үшін әдістемелік база ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, зерттеу эмпирикалық және концептуалдық тәсілдерді біріктіру арқылы ғылыми әдебиетті толықтырады, сондай-ақ зерттеу олқылықтарын анықтап, әсіресе Қазақстан сияқты дамушы нарықтар контекстінде болашақ зерттеулердің негізгі бағыттарын айқындайды.

Зерттеудің мақсаты – мақалада жеткізу тізбегінің жаһандық цифрлық трансформациясы және халықаралық сауданың өсуі жағдайында Қазақстан Республикасында цифрлық көлік-логистикалық дәлізді қалыптастыру процестері қарастырылады.

Әдіснамасы – талдау, салыстыру, жалпылау сияқты жалпы ғылыми әдістері қолданылаа отырып, зерттеу жұмыстары жүргізілді.

Зерттеу бірегейлілігі / құндылығы. Зерттеу еуразиялық кеңістіктің стратегиялық бағыты ретінде Орта транзиттік дәлізді (TITR) дамытуға баса назар аудара отырып, Қазақстанның трансшекаралық көлік жүйелеріне интеграциялануының институционалдық, инфрақұрылымдық және технологиялық алғышарттарын қамтиды. Енгізілген цифрлық шешімдер талданды: «Single Window», ұлттық порталы, Астана-1 жүйесі (ASYCUDA), e-SMGS және e-CMR жобалары, IoT енгізу, блокчейк-технологияларын енгізу, ЖИ және «ақылды» логистикалық орталықтар.

Зерттеу нәтижелері Статистикалық деректерге, халықаралық рейтингтерге (LPI, Doing Business) және цифрландыру жағдайларына сүйене отырып, жетістіктер де (клиринг уақытының қысқаруы, ашықтықтың жоғарылауы, өткізу қабілетінің жоғарылауы) және проблемалар (ақпарат ағындарының фрагменті, деректер алмасудың бірыңғай стандарттарының болмауы, цифрлық платформалардың шектеулі үйлесімділігі) анықталды. Стратегиялық шешім ретінде жүктерді түпкілікті цифрлық қолдауды, электрондық құжаттардың құқықтық маңыздылығын және ұлттық және халықаралық платформаларды біріктіруді қамтамасыз ететін «деректер құбыры» әдістемесі ұсынылды. Зерттеу нәтижелері бұл тәсілді жүзеге асыру Қазақстанның негізгі еуразиялық логистикалық хаб ретіндегі рөлін нығайта алатынын және оның жаһандық жеткізу тізбегіндегі бәсекеге қабілеттілігін арттыратынын растайды.