Мақсаты Зерттеу ресурстарға бай Қазақстандағы декарбонизацияны іске асырудағы алшақтықты талдауға арналған. Бұл алшақтық ресми түрде жарияланған климаттық мақсаттар мен шығарындылардың нақты көрсеткіштері арасындағы айырмашылық ретінде түсініледі. Біріккен Корольдік контрасттық басқару эталоны ретінде пайдаланыла отырып, мақсаттарды заңнамалық бекіту, саясат құралдарының үйлесімділігі, шығарындылармен сауда жүйесінің сенімділігі және құқық қолдану әлеуеті климаттық міндеттемелердің өлшенетін төмен көміртекті нәтижелерге айналуын қалай айқындайтыны зерттеледі.

Әдіснамасы Жұмыста салыстырмалы институционалдық талдау қолданылады; ол бағдарламалық және нормативтік-құқықтық құжаттарды талдауды, нақты жағдайларды (кейстерді) зерттеуді және қайталама статистикалық деректерді біріктіреді. Қазақстан мен Біріккен Корольдік климаттық мақсаттарды, нормативтік-құқықтық базаны, саясат құралдарын, мониторинг, есептілік және верификация жүйелерін, құқық қолдану тетіктерін және шығарындылар динамикасын байланыстыратын басқару траекториясы бойынша салыстырылады.

Түпнұсқалығы/құндылығы Зерттеу салыстырмалы климаттық басқару саласындағы әдебиетке үлес қосады: ол назарды климаттық мақсаттардан олардың іске асырылу әлеуетіне ауыстырады және іске асыру алшақтығы тұжырымдамасын декарбонизацияға, оны басқару міндеті ретінде қарастыра отырып, кеңейтеді. Бұл әсіресе қазба отынға тәуелді, экспорты көміртегі сыйымды және сыртқы климаттық-сауда қысымына, атап айтқанда Еуропалық одақтың Шекаралық көміртекті реттеу тетігі (CBAM) ықпалына ұшыраған ресурстарға бай экономикалар үшін маңызды.

Нәтижелері Талдау Қазақстандағы іске асыру алшақтығының климаттық мақсаттарды әлсіз заңнамалық бекітумен, саясат құралдарының бытыраңқылығымен, шығарындылармен сауда жүйесінің шектеулі тиімділігімен, мониторинг, есептілік және тексеру жүйелерінің біркелкі дамымауымен және құқық қолданудың жеткіліксіз сенімділігімен айқындалатынын көрсетеді. Біріккен Корольдіктің тәжірибесі заңды түрде міндеттейтін көміртек бюджеттері, тәуелсіз қадағалау, үйлесімді құралдар, сенімді көміртекті бағалау және мониторинг, есептілік пен тексеру жүйелері міндеттемелер мен олардың орындалуы арасындағы алшақтықты қысқартуға қалай мүмкіндік беретінін көрсетеді.

Бұл мақалада атом электр станцияларын (АЭС) салудың халықаралық тәжірибесінің негізгі мақсаттары ашып көрсетіліп, АЭС-ті пайдаланудың ел экономикасы мен ғылыми әлеуетін дамытуға тигізетін артықшылықтары мен тәуекелдері талданады, сондай-ақ жылдық есептердің деректері қарастырылады.

Зерттеудің әдіснамалық маңыздылығы энергия өндіру саласындағы мүмкіндіктер мен перспективалардығана емес, сонымен қатар жаңа технологияларды дамыту, медицина, қоршаған ортаны қорғау және ғылыми-техникалық прогреске жәрдемдесу бағыттарындағы мүмкіндіктер мен келешекті жан-жақты қамтуымен сипатталады.

Мақаланың ғылыми жаңалығы мен құндылығы атом электр станцияларын салудың экономикалық, экологиялық және әлеуметтік аспектілерін талдауда көрінеді. Сонымен қатар қауіпсіздік мәселелеріне, парниктік газдар шығарындыларына ерекше назар аударылып, инвестициялық тартымдылықты бағалау үшін таза келтірілген құнға (NPV) талдау жүргізіледі. Сондай-ақ институционалдық тәуекелдер, ықтимал артықшылықтар және Қазақстан Республикасының электр энергетикасын дамыту сценарийлеріне салыстырмалы талдау ұсынылады.

Мақалада атом энергетикасы ұлттық энергетикалық қауіпсіздікті нығайтуға, энергетика саласындағы зерттеулермен айналысатын жоғары технологиялық компанияларды қалыптастыруға, халықты жұмыспен қамтуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға, сондай-ақ стартаптарды дамытуға ықпал етеді деген қорытынды жасалады.

Зерттеу мақсаты – Қазақстанның аграрлық әлеуеті жоғары негізгі өңірлерінің бірі болып табылатын Түркістан облысында ет және ет өнімдерін өндіру мен экспорттаудың құрылымын кешенді талдау, олардың халықаралық нарықтардағы позициялану ерекшеліктерін айқындау, сондай-ақ өңірдің ауыл шаруашылығы өнімдерінің жаһандық сауда жүйесіне интеграциялану мүмкіндіктерін бағалау.

Әдіснамасы Мақалада эмпирикалық және экономикалық-статистикалық зерттеу әдістері қолданылды. Қазақстанның нақты бір өңіріне басымдық берілуі соңғы статистикалық деректерді терең талдауды негіздейді, ал зерттеу мақсаты салыстырмалы көрсеткіштерді анықтау үшін CAGR (Compound Annual Growth Rate орташа жылдық өсу қарқыны) көрсеткішін пайдаланудың қисындылығын талап етеді.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – Түркістан облысы жаһандық жеткізу тізбектеріне интеграциялану әлеуеті артып келе жатқан өңір болып табылады. Алайда сыртқы нарықтарға шығу әлі де кешенді шешімді қажет ететін кедергілермен шектеліп отыр. Зерттеуде аграрлық өңірлер үшін экологиялық таза және сертификатталған ет өнімдерін өндіруге мүмкіндік беретін әлемдік сұраныстың басым бағыттары қарастырылады. Осы тұрғыда халықаралық сертификаттар мен жаһандық стандарттарды сақтау, мал шаруашылығы және өнімді қайта өңдеу саласына инновациялық технологияларды енгізу, сондай-ақ «ет экспортының ұлғаюы ішкі нарықта өнімнің қолжетімділігінің төмендеуіне әкеліп, соңғы онжылдықта ет бағасының өсуіне ықпал етеді» деген себеп-салдарлық байланыс зерттелді.

Зерттеудің құндылығы – Түркістан облысының жаһандық агроазық-түлік кеңістігіндегі бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған ғылыми негізделген ұсынымдар әзірлеуде көрініс табады.

Зерттеу нәтижелері – CAGR (орташа жылдық өсу қарқыны) көрсеткіші негізінде өзекті статистикалық деректерді пайдалана отырып, Түркістан облысының ет өнімдері экспортының көрсеткіштері, өңірлік өндіріс ерекшеліктері және халықаралық интеграция деңгейі талданды. Орнықты өндірістік үрдістер мен жаһандық сұранысты ескере отырып, өнімді әлемдік сертификаттау, өндірістегі инновациялар және ішкі нарықты ет өнімдерімен тұрақты қамтамасыз ету факторлары тұрғысынан экспорттық қызметті кеңейту әлеуеті бағаланды. Өңірдің әлемдік агроөнімдер саудасындағы позициясын нығайтуға бағытталған негізгі мүмкіндіктер айқындалды.

Зерттеу мақсаты жастардың ішкі көші-қонының Қазақстан өңірлерінің әлеуметтік-экономикалық дамуына ықпал ету деңгейін анықтау, сондай-ақ теңгерімді аумақтық өсуді қамтамасыз ету контекстінде жергілікті жерлерде жастар саясатының тиімділігін арттырудың стратегиялық бағыттарын айқындау.

Әдіснамасы зерттеуде салыстырмалы талдау, сипаттамалық статистика және ресми статистикалық дереккөздерге контент-талдау әдістері қолданылды. Бұл тәсіл жастардың көші-қон мінез-құлқындағы тұрақты заңдылықтарды анықтауға, аумақтық диспропорцияларды белгілеуге және көші-қон ағындарының өңірлік даму параметрлеріне ықпалын бағалауға мүмкіндік берді.

Зерттеудің бірегейлігі/құндылығы жастардың ішкі көші-қон үдерістерін өңірлік экономикалардың трансформациясының негізгі факторы ретінде кешенді бағалаудан көрінеді. Еңбек ресурстарының барған сайын біркелкі емес бөлінуі тіркелді, бұл өңірлер-донорлар мен өңірлер-реципиенттер арасындағы әлеуметтік-экономикалық диспропорциялардың күшеюімен қатар жүреді. Өңірлер-реципиенттер әлеуметтік инфрақұрылымға, оның ішінде білім беру, денсаулық сақтау және тұрғын үймен қамтамасыз ету салаларына түсетін жүктеменің артуына тап болса, өңірлер-донорлар кадрлық және инновациялық әлеуетінен айырылып, бұл олардың тұрақты даму мүмкіндіктерін шектейді.

Зерттеу нәтижелері жастар және көші-қон саясатын аумақтық және инфрақұрылымдық жоспарлау құралдарымен синхрондаудың қажеттілігін көрсетеді. Мұндай үйлесімділік мегаполистердегі инфрақұрылымдық шамадан тыс жүктемелердің алдын алу, көші-қон ағындарын оңтайландыру және ұлттық ауқымда тұрақты кеңістіктік дамуды қалыптастыру үшін аса маңызды.

Зерттеу мақсаты – Қазақстандағы өңіраралық оқушы мобильділігін зерттеу, атап айтқанда, екі негізгі мегаполис Астана мен Алматыға бағытталған ағымдарды талдау.

Әдіснамасы – 2019–2025 жылдар аралығында жалпы білім беру мектептеріндегі оқушылардың толық контингентін қамтитын ҰБДБ әкімшілік деректерін пайдалана отырып, авторлар алты өтпелі кезеңді қамтитын шамамен 20 миллион оқушы-жыл бақылауынан тұратын лонгитюдтік панель құрастырып, өңір мен жыл бойынша тіркелген эффектілері бар сызықтық ықтималдық модельдерін бағалады.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – бұл Қазақстандағы өңіраралық оқушы мобильділігін жеке деңгейде талдайтын алғашқы зерттеу болып табылады; нәтижелер қабылдаушы өңірлердегі сыйымдылықты жоспарлау мен жіберуші өңірлердегі талантты ұстап қалу стратегиялары үшін маңызды.

Зерттеу нәтижелері – оқушы мобильділігі әлеуметтік тұрғыдан стратификацияланған жеке мектептерде, таңдаулы мектептерде оқитын және нысаналы әлеуметтік көмек алмайтын оқушылар көшуге бейімдірек, ал жеке мектепте оқу мобильділік ықтималдығын екі еседен астам арттырады. Бағыттар арасында айырмашылықтар бар: орыс тілінде оқитын оқушылар Астанаға азырақ, бірақ Алматыға көбірек көшеді, бұл екі қаланың тілдік профильдерінің айырмашылығын көрсетеді. Мектеп деңгейіндегі модельдер мобильділіктің белгілі бір мекеме түрлерінде шоғырланғанын растайды, мұнда R-квадрат мәндері жеке деңгейдегі 0,01-ден аз көрсеткішпен салыстырғанда 0,31–0,39-ға жетеді. Таза ағым талдауы Астананың зерттеу кезеңінде 52 000-нан астам оқушыны тартқанын, жыл сайынғы келудің 2020-ден 2025-ке дейін үш есеге өскенін көрсетеді.

Зерттеудің мақсаты Бұл зерттеу Алматы қаласының этномәдени туризм әлеуетін талдауға, оның негізгі артықшылықтары мен даму барысында туындайтын өзекті мәселелерді айқындауға, сондай-ақ алдағы кезеңдегі даму мүмкіндіктерін анықтауға бағытталған.

Ғылыми-зерттеу жұмысының негізгі проблемасы Зерттеу барысында Алматы қаласында этномәдени туризмнің дамуын шектейтін бірқатар факторлар анықталды. Олардың қатарына туристік инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, халықаралық туристік нарықта қаланың әлсіз ілгерілетілуі және мәдени құндылықтардың шамадан тыс коммерциялану қаупі жатады.

Әдіснамасы – Зерттеуде аралас әдіс қолданылды. Зерттеушілер туризм саласының мамандарымен сұхбат жүргізді. Далалық бақылаулар жүргізілді. Қаладағы негізгі этномәдени нысандардың тізімі жасалып сонымен қатар соңғы бес жылдықтағы Алматыға келген туристер саны бойынша статистикалық талдаумен қоса этно-мәдени нысандар бойынша Google Reviews деректері сапалық талдау әдісі арқылы өңделіп, келушілердің тәжірибесін бағалау мақсатында қолданылды.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – Алматы қаласының этномәдени туризм әлеуетін кешенді сапалық тұрғыда зерделеуімен айқындалады.

Зерттеу нәтижелері – Алынған нәтижелер этномәдени туризмді дамыту мақсатында инфрақұрылымды жетілдіру, цифрлық және халықаралық маркетинг құралдарын кеңінен қолдану, туристер үшін мәдени-танымдық интерактивті тәжірибелерді дамыту, жергілікті қауымдастықтардың қатысуын күшейту және ірі этномәдени фестивальдерді кең ауқымда ұйымдастыру қажеттігін көрсетеді. 

Зерттеу мақсаты өнеркәсіптік революциялар кезіндегі әлеуметтік соққылардың эволюциясының заңдылықтарын анықтау, төртінші өнеркәсіптік революция жағдайында олардың ерекшелігін айқындау және 2040 жылға дейін Қазақстан еңбек нарығының институционалдық бейімделу сценарийлерін әзірлеу.

Әдіснамасы төрт өнеркәсіптік революцияның (1760–2025) салыстырмалы-тарихи талдауын, халықаралық тәжірибені ескере отырып бейімделу механизмдерінің институционалдық талдауын және Еңбек ресурстарын дамыту орталығының демографиялық болжамдары, Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының деректері (2020–2024) және World Economic Forum есептері негізінде сценарийлік модельдеуді қамтитын кешенді тәсіл.

Зерттеудің бірегейлігі/құндылығы институционалдық бейімделу уақытының төрт есе қысқаруын (50–80 жылдан 10–20 жылға дейін) көрсететін бейімделу кідірісі тұжырымдамасы алғаш рет ұсынылды, бұл реактивті стратегиялардан проактивті стратегияларға көшуді талап етеді. Қазақстанның демографиялық терезесінің (2025–2040) төртінші революцияның бейімделу кідірісімен бірегей синхрондалуы анықталды, бұл жүйелік реформалар үшін сыни уақыт шектеуін тудырады.

Зерттеу нәтижелері әлеуметтік соққылардың физикалық пайдаланудан когнитивті маргиналдануға дейінгі эволюциясы анықталды; Қазақстан үшін арнайы қиындықтар айқындалды (платформалық прекаризация, аймақтық поляризация, IT мамандарының тапшылығы, ұрпақтар арасындағы цифрлық алшақтық); комплементарлы институционалдық реформалардың басым бағыттарымен үш даму сценарийі (пессимистік, базалық, оптимистік) әзірленді.

Зерттеу мақсаты. Бұл мақаланың мақсаты Атырау облысындағы мүмкіндігі шектеулі жандардың еңбекпен қамтылуының ағымдағы жай-күйін талдау, олардың жұмысқа орналасуына әсер ететін факторларды анықтау және олардың еңбек нарығына интеграциялану деңгейін арттыру үшін ұсынымдар беру болып табылады.

Әдіснамасы. Мақалада халықтың осы тобын жұмысқа орналастыру мәселесін жан-жақты талдау үшін статистикалық талдау, салыстырмалы талдау, сипаттамалық статистика, көрнекілік үшін графикалық әдіс секілді әртүрлі әдіснамалық тәсілдер мен деректер көздері пайдаланылды. Талдау Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі мен Қазақстан республикасы Стратегиялық жоспарлау мен реформалар Агенттігі Ұлттық статистика Бюросы сияқты мемлекеттік органдар ұсынған ресми статистика деректеріне негізделген. Бұл деректерге мүгедектердің саны, олардың жұмыспен қамтылу деңгейі және елдегі әртүрлі жұмыспен қамту бағдарламалары бойынша көрсеткіштер туралы ақпарат кірді.

Зерттеудің бірігейлігі/құндылығы. Мақалада мүгедектердің жұмыспен қамтылуына талдау жасалды, олардың жұмыспен қамтылуындағы кедергілер және жұмыспен қамту деңгейін арттырудың мүмкін жолдары қарастырылды. Азаматтардың осы санаты үшін еңбек нарығындағы ағымдағы жағдай зерттелді, жұмысқа орналастырылған мүгедектердің саны, сондай-ақ олардың әртүрлі салалардағы үлесі туралы статистикалық ақпарат келтірілді.

Мүгедектердің жұмысқа орналасуына әсер ететін факторлар қарастырылды. Мүгедектерді жұмыспен қамтуды қолдаудағы мемлекеттік бағдарламалар мен бастамалардың рөліне назар аударылды. 

Зерттеудің нәтижелері. Мақалада қолданыстағы тәжірибелерге салыстырмалы талдау жасалып, оларды Атырау облысының жағдайына бейімдеу мүмкіндіктері қарастырылған. Еңбек нарығындағы инклюзивтілікті арттыру және мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету бойынша шаралар ұсынылды.

Зерттеу мақсаты – жастарды жұмыспен қамтудың ағымдағы жай-күйін талдау және жастар еңбек нарығындағы сын-қатерлерді анықтау негізінде жастарды жұмыспен қамтуды қамтамасыз етудің іске асырылып жатқан шараларын жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу.

Әдіснамасы – зерттеу аясында жастарды жұмыспен қамту мәселесін жан-жақты зерделеуді қамтамасыз ететін талдау және синтез әдістері, сондай-ақ салыстырмалы-салғастырмалы әдіс қолданылды. Талдау және синтез әдістері статистикалық көрсеткіштерді жүйелі зерделеуді жүзеге асыруға, Қазақстан Республикасының Еңбек нарығының жастар сегментінің дамуының негізгі үрдістері мен заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік берді. Салыстырмалы-салғастырмалы әдіс ұлттық контексте жастар еңбек нарығын дамытудың жалпы заңдылықтарымен қатар, өзіндік ерекшеліктерін де анықтауға мүмкіндік берді.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – бұл зерттеудің маңыздылығы жаһандық трендтер, ұлттық ерекшеліктер және үздік халықаралық тәжірибелер призмасы арқылы Қазақстандағы жастардың жұмыспен қамтылу мәселесін кешенді түрде талдауда жатыр. Зерттеу демографиялық болжамдарды, экономикалық күрделілік индексін және инновациялық әлеуетті адами капитал мен тұрақты даму саласындағы стратегиялық шешімдердің негізін құрай отырып, жастарды жұмыспен қамту контекстіне интеграциялайды.

Зерттеу нәтижелері – Қазақстанның жастар еңбек нарығын талдау 2024 жылы жұмыссыздық деңгейінің 3,1% - ға дейін төмендеуіне қарамастан, жастардың біліктілігі мен нарық қажеттіліктері арасындағы теңгерімсіздікті, экономиканың күрделілігінің төмендігін және жоғары технологиялық секторлардағы "зияткерлік әлеуеттің сыртқа кетуін" (brain drain) қоса алғанда, құрылымдық проблемаларың әлі де өзектілігін айқындап көрсетті.

Зерттеу мақсаты – Қазақстан аймақтарындағы жалақыны бөлу деңгейіне адами капитал элементтерінің әсер ету дәрежесін анықтау.

Әдіснамасы. Зерттеу Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттігінің Ұлттық статистика бюросының өзекті деректерін жинау және эконометрикалық талдау негізінде жүргізілді. Модельдеу өлшенген ең аз квадраттар әдісін, шекті әсерлерді есептеуді және жалақының жас профилін құру үшін сызықтық емес тәуелділіктерді талдауды қамтиды. Салыстырмалы және құрылымдық талдау әдістері, нәтижелерді визуализациялау үшін графикалық әдіс, сондай-ақ шетелдік және қазақстандық авторлардың зерттеулерін синтездеу қолданылды.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы. Бұл зерттеу Қазақстанның еңбек нарығында ақшалай тұрғыдан ең жоғары бағаланатын негізгі сипаттамаларды ашады. Онда жұмысшылардың келесі білім деңгейіне жетуі немесе тартымды аймаққа көшуі тұрғысынан аймақтық теңсіздіктің себептеріне көзқарас ұсынылған. Ұсынылған ұсыныстар әртүрлі халық топтары арасындағы жалақыдағы алшақтықты жоюға бағытталған.

Зерттеу нәтижелері – Қазақстанның еңбек нарығы аймақтық деңгейде қатты бөлшектенген, бес жетекші аймаққа және қалған он бес аймаққа бөлінген. Эмпирикалық дәлелдер білім берудің жоғары деңгейлері ішкі еңбек миграциясының пайдасын өтейтінін көрсетті. Нарық ерлер мен әйелдер үшін 45 жаста шыңына жететін, содан кейін жалақының біртіндеп төмендеуімен жүретін төңкерілген U-тәрізді профильді ұстанады. Елде басқару құзыреттерін көтермелеу жағына қарай ауытқушылық байқалады, бұл олардың сараптамалық және тар бағыттылықтан басым болуынан көрінеді.

Зерттеу мақсаты – Үй шаруашылықтары табыстарының банк жүйесі арқылы трансмиссиялануы саласындағы зерттеулердің қазіргі жағдайын, динамикасын және негізгі бағыттарын анықтау, сондайақ одан әрі жүргізілетін зерттеулердің перспективалық бағыттарын айқындау.

Әдіснамасы – Зерттеу шеңберінде үй шаруашылықтары табыстарының банк жүйесі арқылы трансмиссиялануына арналған ғылыми жарияланымдарға библиометриялық талдау жүргізілді. Негізгі деректер базасы ретінде Scopus пайдаланылды. Зерттеу іріктемесіне үй шаруашылықтары, үй шаруашылықтарының табыстары, банктер және табыстар трансмиссиясына қатысты негізгі терминдер бойынша іріктелген 54 ғылыми жарияланым енгізілді. Жарияланымдық белсенділікті, дәйексөз келтіру көрсеткіштерін, ғылыми зерттеулердің құрылымы мен динамикасын талдау, сондай-ақ зерттеу бағыттары арасындағы өзара байланыстарды визуализациялау үшін Scopus, VOSviewer және ATLAS. ti құралдары қолданылды.

Зерттеу нәтижелері – Үй шаруашылықтары табыстарының банк жүйесі арқылы трансмиссиялануы саласындағы ғылыми зерттеулердің негізгі даму үрдістері, ең көп дәйексөз келтірілген жарияланымдар мен авторлар, сондай-ақ негізгі зерттеу бағыттары анықталды. Жүргізілген талдау ғылыми дискурстың құрылымы мен динамикасын айқындауға және одан әрі зерттеулердің перспективалық бағыттарын белгілеуге мүмкіндік берді.

Зерттеудің ғылыми құндылығы – Үй шаруашылықтары табыстарының банк жүйесі арқылы трансмиссиялануы проблематикасы бойынша ғылыми жарияланымдарды жүйелеу және құрылымдаудан, негізгі зерттеу бағыттарын анықтаудан және осы ғылыми бағыттың даму перспективаларын айқындаудан тұрады. Алынған нәтижелер банк жүйесі, үй шаруашылықтарының табыстары және әлеуметтікэкономикалық даму арасындағы өзара байланысты одан әрі теориялық және эмпирикалық зерттеулер үшін негіз бола алады.

Зерттеу мақсаты Қазақстандағы денсаулық сақтау жүйесін қаржыландырудың қолданыстағы моделінің проблемалық аспектілерін талдау, негізгі институционалдық және экономикалық шектеулерін айқындау және тиімділікті, қаржылық тұрақтылықты және жүйенің нәтижеге бағдарлануын арттыру құралы ретінде Бірыңғай жан басына шаққандағы норматив (БЖН) негізінде қаржыландыруға көшудің орындылығын негіздеу.

Әдіснамасы зерттеуде салыстырмалы және ретроспективтік талдау әдістері, жүйелік тәсіл, 1990-2024 жылдар аралығындағы медициналық-статистикалық деректерді зерттеу, сондай-ақ қаржыландыру механизмдерінің институционалдық талдауы және оларды халықаралық тәжірибемен салыстыру қолданылды. Осылайша, зерттеу клиникалық әсерлерді бағалауға емес, БЖН моделіне көшу жағдайында институционалдық-қаржылық ынталандырулар мен ресурстарды қайта бөлу тетіктерін талдауға бағытталған.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы қаржылық ынталандырулар конфигурациясы мен денсаулық сақтау жүйесінің нәтижелілігі арасындағы өзара байланыс көрсетілді, медициналық-санитариялық алғашқы көмекті (МСАК) нығайту және ресурстарды неғұрлым ұтымды пайдалану үшін БЖН-ге көшудің артықшылықтары негізделді. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы БЖН-ді тек жан басына шаққандағы төлем тетігі ретінде ғана емес, стратегиялық сатып алу құралы ретінде институционалдық тұрғыдан түсіндіруімен айқындалады.

Зерттеу нәтижелері зерттеу барысында қолданыстағы қаржыландыру моделінің бюджетті игеруге бағытталғаны және профилактиканы жеткілікті деңгейде ынталандырмайтыны анықталды. Бұл медициналық көмектің фрагментарлы түрде көрсетілуіне, шұғыл госпитализация үлесінің жасанды түрде артуына, консультативтік-диагностикалық қызметтердің артық тұтынылуына және МСАК тиімділігінің төмен болуына әкеледі. Зерттеуде тіркелген халық үшін басқа деңгейлерде көрсетілетін қызметтерді қаржыландыруды ескеретін БЖН моделіне көшу ұсынылады, бұл негізсіз госпитализацияларды азайтуға, профилактиканы күшейтуге және шалғай өңірлерде медициналық көмектің қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Зерттеудің мақсаты. Бұл мақаланың мақсаты Қазақстан банктерінің цифрлық экожүйелік модельдерге көшуі жағдайында олардың экожүйелік бәсекеге қабілеттілігі туралы қалыптасқан білімді жинақтау және жүйелеу, сондай-ақ тұжырымдамалық модель әзірлеу.

Әдіснамасы. Зерттеуде 2010–2025 жылдар аралығын қамтитын Scopus, Google Scholar және Dimensions дерекқорлары негізінде әдіснамалық ұсынымдарға сүйенген интегративті әдебиетке шолу әдісі қолданылды. Тұжырымдамалық негіз ретінде экожүйе жетілуі (EM), оркестрациялық қабілеттер (OC), деректерді басқару сапасы және пайдалану деңгейі (DGQ), data–network–activity (DNA) циклының күші және экожүйелік бәсекеге қабілеттілік (EBC) арасындағы байланыс алынды. Модераторлар ретінде реттеушілік ашықтық (RO), мұралық жүктеме (Legacy) және BigTech тарапынан қысым қарастырылды.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы. Бұл зерттеу қазақстандық банктердің цифрлық экожүйелік модельдерге көшуінің олардың бәсекеге қабілеттілігіне әсерін кешенді түрде түсінуге ықпал етеді. Жұмыстың теориялық құндылығы болашақ эмпирикалық және тұжырымдамалық зерттеулерге арналған зерттеу бағыттарын айқындауымен сипатталады. Ал практикалық маңыздылығы API-партнёрліктерді басымдыққа қою, деректер сапасын басқару және интерфейстерді стандарттау бойынша ұсынымдар әзірлеуде көрініс табады.

Зерттеу нәтижелері. Интегративті әдебиетке шолу нәтижелері EM→OC/DGQ→DNA→EBC тетіктерінің расталуымен қатар, ғылыми қауымдастықтың екі бәсекелес теориялық бағытқа бөлінгенін көрсетті: (i) инновацияға бағдарланған және (ii) институционалдық-регуляторлық. Шолу нәтижелері Қазақстан банктерінің экожүйелік бәсекеге қабілеттілігіне апаратын жолдардың біріктірілген моделін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Модель аясында экожүйелік бәсекеге қабілеттілік (1) технологиялық және платформалық жетілу, (2) оркестрациялық және аналитикалық қабілеттер, оның ішінде деректерді басқару мен желілік әсерлерді дамыту, сондай-ақ (3) институционалдық және нарықтық жағдайлар, ең алдымен реттеушілік орта мен BigTech тарапынан болатын бәсекелестік қысымның өзара байланысы арқылы қалыптасады. Экожүйелердің оң әсері осы компоненттер үйлесімді түрде дамыған жағдайда ғана байқалады.

Зерттеудің мақсаты. Экономиканың әлемдік даму аясында тұрақтылықты қаматамсыз ету үшін экологиялық тұрғыда салық салудың халықаралық тәжірибелерін талдап зерттеу. Тұрақты даму барысында негізгі басымдылықтарды ұмытпай қоршаған ортаның экологиялық мәселелерін ескеріп, ҚР да экологиялық төлемдер мен салық түрлерін дамыту мақсатында тәжірибелік тұрғыда ұсыныстар ұсыну.

Зерттеудің әдіснамасы. Зерттеу аясында экономикалық ынтымақтастық пен даму ұйымының (бұдан әрі ЭЫДҰ), ЕуроОдақ (бұдан әрі ЕО) және басқа да жекелеген елдердің (Германия, Швеция, Оңтүстік Корея) нормативтік құжаттар мен стратегиялық мазмұнын талдау әдістері, сонымен қатар жүйелі салыстырмалы және институционалдық, статистикалық пен экономикалық талдау әдістері қолданылады.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы. Зерттеудің құндылығы тұрақты даму мақсатының (бұдан әрі ТДМ) 7, 12, 13 және 15 пунктеріне қол жеткізу контексіндегі экологиялық салық салудың әәлемдік тұрғыдағы модельдерін Қазақстандағы тәжірибемен салыстыру арқылы ерекшеленеді. Сонымен қатар, шаруашылық жүргізетін субьектілердің мінез құлқын өзгерту мақсатында экологиялық салық салудың фискалдық бағдарланған тәсілінен ынталандарушы реттеуші моделіне ауысу керектігін және «Жасыл» ынталандыруды қалыптастыруды құндылық етеді.

Зерттеудің нәтижелері: Зерттеу нәтижесінде көптеген дамыған елдердің экологиялық салық салу режимі экономиканың көміртегі қарқындылығын төмендетуде және «Жасыл» инвестицияны дамытуда негізгі құрал ретінде қолданылатыны анықталды. Елімізде экологиялық салық салудың негізгі институционалдық жәәне фискалдық шектеулері айқын бола түсті. Экологиялық тұрғыда залалдың мөлшерлемесіне қарай саралау мен «Жасыл» технологиялар үшін жеңілдетілген салық түрлерін қарастыру және экологиялық көрсеткіштерді салықтық әкімшілендіру жүйесіне біріктіруді қоса қарастырып, экологиялық салықтарды реформалау бойынша ұсыныстар ұсынылды.

Зерттеудің мақсаты. Қазіргі жағдайда Қазақстан Республикасында (бұдан әрі ҚР) әлеуметтік саладағы мемлекеттік және коммерциялық емес қоғамдық ұйымдардың бухгалтерлік есеп жүйесінде қалыптасқан әдістемелік тәсілдер бойынша ғылыми көзқарастарды жүйелеу. Отандық және шетелдік есеп тәжірибесін салыстыра отырып, саладағы өзекті тұстарды анықтап, ұсынымдар беру.

Зерттеудің әдіснамасы. Зерттеу барысында ҚР-ның мемлекеттік және қоғамдық секторға арналған нормативтік заңдар мен халықаралық қаржылық есептілік стандарттарын (бұдан әрі IPSAS), Британдық (Charities SORP) және Канадалық есеп стандарттарын (CPA Canada) жүйелік және салыстырмалы талдау, әлеуметтік саладағы бухгалтерлік есептің мәселелері бойынша отандық және шетелдік авторлардың еңбектеріне салыстырмалы, функционалдық талдау, контент-талдау әдістері қолданылды.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы. Әлеуметтік саладағы коммерциялық емес ұйымдардағы бухгалтерлік есептің тұжырымдамалық негізін құрастырушы әртүрлі тәсілдері мен қағидаларын бірізділікпен жүйелеу болып саналады. Саладағы есептің әдістемелік тәсілдерін жүйелеу арқылы әлемеуттік мекемелердің бухгалтерлік есебін оңтайландырудың тәжірибелік әдістері мен стандарттарын дамытуға ықпал жасайды.

Зерттеудің нәтижелері. Әлеуметтік саладағы бухгалтерлік есептің басым мектептері мен тұжырымдамаларын зерттеу арқылы бухгалтерлік есептік объектілері мен субъектілері анықталып, тиімді басқару шешімдерін қабылдау үшін ақпараттар мен деректердің толықтылығын қамтамасыз ететін есептің кешенді әдістері мен тәсілдерінің жүйесі ұсынылды.