Демографиялық үрдістердің себеп-салдарын статистикалық модельдеу әдіснамасыс

Зерттеудің мақсаты – Қазақстан мысалында статистикалық деректердің аз көлемінде, әлеуметтікэкономикалық процестердегі себеп-салдар байланыстарын терең зерттеу үшін математикалық әдісті таңдауды негіздеу және оны пәнаралық зерттеулер принциптеріне сәйкес қолдану әдістемесін әзірлеу. Бұл мақаланың өзектілігі ғылыми басылымдарда әлеуметтік-экономикалық зерттеулерде математикалық әдістерді дұрыс қолданбауға байланысты әдістемелік қателіктердің болуынан туындайды.

Зерттеу әдістері – әдетте кеңінен тараған қолданыстағы регрессиялық модельдердің жарамсыз жағдайында, зерттеу мақсатына сәйкес математикалық әдіс таңдалып, оның ішінде статистикалық тәуелділік теңдеулерін қолдану әдіснамасы және алғаш рет осы әдіспен нормативтік есептеулер арқылы болжам жасау процедурасы қарастырылған.

Зерттеудің құндылығы. Алматы қаласының орташа жылдық халық санының тенденциясының себеп салдарын анықтау мысалында статистикалық тәуелділік теңдеулер әдісін қолданудың толық процедурасы берілген.

Зерттеу нәтижелері – Алматы қаласының демографиялық негізгі көрсеткіштеріне – орташа халық саны, миграция айырымы, туылған балалар саны мен табиғи өсім көлемінің тенденциясына статистикалық талдау жасалды. Ресми деректер негізінде тұрғызылған статистикалық тәуелділік теңдеулерінің нәтижесінде қала халқының саны елдің ішкі миграциялық ағымынан өсіп отырғаны, оның әсер үлесі (78,9%) есептеліп дәлелденді. Демографиялық көрсеткіштердің ішінде миграция факторы реттеуге келетін фактор болғандықтан, оның шектеулі мәндеріне имитациялық болжам жасалды. Факторлардың нақты жоспарланған мәндерінде қала халқының санын реттеу модельдері құрылды.

1. Ahiezer O., Tonitsa O., Gelyarovska O., Serdyuk I., Aslandukov M. Advanced demographic situations based on lag models // Bulletin of National Technical University «KhPI». Series: System Analysis, Control and Information Technologies. – 2023. – URL: https://doi.org/10.20998/2079-0023.2023.02.09.

2. Zhang Y. Modeling and prediction of birth rate in China // Advances in Economics, Management and Political Sciences. – 2024. – URL: https://doi.org/10.54254/2754-1169/59/20231010.

3. Chen Y. Model analysis on the birth rate in China // Advances in Economics, Management and Political Sciences. – 2023. – URL: https://doi.org/10.54254/2754-1169/58/20230915.

4. Parmar P. Time series approach to forecasting birth rate in India // International Journal of Science and Research (IJSR). – 2024. – URL: https://doi.org/10.21275/sr231229144243.

5. Rodríguez G. Multilevel models in demography // International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences. – 2015. – P. 48–56. – URL: https://doi.org/10.1016/B978-0-08-097086-8.31024-8.

6. Billari F. Demography: fast and slow // Population and Development Review. – 2022. – Vol. 48. – P. 9–30. – URL: https://doi.org/10.1111/padr.12464.

7. Schoen R. Analyzing hyperstable population models // Demographic Research. – 2023. – URL: https://doi.org/10.4054/demres.2023.49.37.

8. Айвазян С. А., Мхитарян В. С. Прикладная статистика. Основы эконометрики: учебник для вузов: в 2 т. – 2-е изд. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2001. – 656 с.

9. Эконометрика: учебник / И. И. Елисеева [и др.]; под ред. И. И. Елисеевой. – 2-е изд. – М.: Финансы и статистика, 2005. – 576 с.

10. Доугерти К. Введение в эконометрику: учебник. – 3-е изд. – М.: Инфра-М, 2009. – 465 с.

11. Магнус Я. Р., Катышев П. К., Пересецкий А. А. Эконометрика: начальный курс: учебник. – М.: Дело, 2004.–576 с

12. Бернт Э. Р. Практика эконометрики: классика и современность / пер. с англ.; под ред. С. А. Айвазяна. – М.: Инфра-М, 2005.

13. Вербик М. Путеводитель по современной эконометрике / науч. ред. С. А. Айвазян. – М.: Инфра-М, 2008. – 616 с.

14. Central Asian Economic Review. 2025; (6)

15. Kulinych E. I. Ekonometriia [Econometrics]. – Moscow: Finansy i statistika, 2015. – 245 p.

16. Кулинич Е., Кулинич Р. Статистические методы прогнозирования показателей социально-экономического развития и способы оценки их результатов [Электронный ресурс]. – URL: http://doi. org/10.5281/zenodo.3606111 (жүгіну күні: 12.09.2025).

17. Kulinych O. I. The method of statistical equations dependencies: functionality and application criteria // Proceedings of the 19th International scientific-practical conference «Statistical methods and information technologies for the analysis of socio-economic development». – Khmelnitsky, 2019.

18. Рахметова Р. У. Әлеуметтік-экономикалық зерттеулердегі математикалық статистика әдіснамасы: параметрлік емес әдістер, тәуелділіктің статистикалық теңдеулері: оқу құралы. – Астана: «Булатов А.Ж.» ЖК, 2025. – 198 б.

19. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика бойынша комитеті: ресми сайт. – URL: https://www.stat.gov.kz/ (жүгіну күні: 21.09.2025).