Preview

Central Asian Economic Review

Кеңейтілген іздеу
№ 4 (2026)
Шығарылымды жүктеу PDF (Russian)

МЕМЛЕКЕТ ЖӘНЕ БИЗНЕС: БАСҚАРУ ТЕОРИЯСЫ МЕН ПРАКТИКАСЫ

6-22 9
Аңдатпа

Зерттеу мақсаты. Қазақстанның мұнай компанияларындағы әлеуметтік әріптестіктің жетілуі, тұрақты даму туралы есептіліктің сапасы және өңірлік легитимділікке ықпал етуі мүмкін институционалдық жағдайлар арасындағы өзара байланыстың тұжырымдамалық моделін әзірлеу.

Әдіснама. Зерттеу мүдделі тараптар теориясы, легитимділік және әлеуметтік әріптестік жөніндегі әдебиеттерді есептілік стандарттары мен Қазақстанның институционалдық контексін ескере отырып синтездеуге негізделген. Бірыңғай 0–1 шкаласындағы үш индекс, кодтау ережелері және кейіннен тексеруге арналған уақыттық лагтары бар регрессиялық спецификациялар ұсынылған. Компаниялар іріктемесіне талдау, индекстерді есептеу, регрессияларды бағалау және мүдделі тараптарға сауалнама жүргізілген жоқ.

Бірегейлігі / құндылығы. Модель тәуелсіз дереккөздермен расталған еңбек қатынастары институттарына негізделген Әлеуметтік әріптестіктің жетілу индексін; жария есептілікке негізделген ESG-ақпаратты ашу сапасының индексін; және расталған өңірлік практикалардың институционалдық прокси-көрсеткіші болып табылатын Өңірлік легитимділік индексін ажыратады. Соңғы индекс мүдделі тараптардың қабылдауын, сенімін немесе мақұлдауын тікелей өлшемейді.

Зерттеу нәтижелері. Тексерілетін гипотезалар мен компаниялардың алдын ала типологиясы әзірленді. Әлеуметтік әріптестік экологиялық ақпаратқа қарағанда әлеуметтік және басқарушылық ақпаратты ашумен неғұрлым тікелей байланысты болады деп болжанады. Есептілік сапасы арқылы өңірлік институционалдық жағдайлармен ықтимал жанама байланыс ұсынылған. Тең салмақтар, кодтау ережелері және шекті мәндер валидацияны талап етеді. Модель кейінгі зерттеулер мен есептілікті жетілдіруге негіз болады, бірақ эмпирикалық байланыстарды немесе себеп-салдарлық әсерлерді анықтамайды.

23-35 9
Аңдатпа

Мақалада экономиканың құрылымдық трансформациясы және ішкі тұтыну нарығының өсуі жағдайында Қазақстанның тігін өнеркәсібін дамытудың заманауи үрдістері мен проблемалары қарастырылады.

Зерттеудің мақсаты өндірістік, инвестициялық және нарықтық көрсеткіштерді талдау негізінде саланың жай-күйін кешенді бағалау, сондай-ақ оның дамуының негізгі мәселелері мен перспективаларын анықтау болып табылады.

Зерттеудің әдіснамалық негізі экономикалық-статистикалық талдау, салыстырмалы және құрылымдық талдау әдістері, сондай-ақ сандық деректерді жалпылау және түсіндіру әдістері болып табылады. Жұмыста Инвестициялар, өндіріс көлемі, бөлшек сауда, сондай-ақ өнім шығарудың заттай көрсеткіштері бойынша деректерді қоса алғанда, ресми статистикалық көрсеткіштер пайдаланылды.

Зерттеудің бірегейлігі құндық және заттай көрсеткіштерді бір мезгілде ескере отырып, Қазақстанның тігін өнеркәсібіне кешенді талдау жүргізу болып табылады, бұл инвестициялық белсенділік, өндіріс және тұтыну арасындағы құрылымдық теңгерімсіздіктерді анықтауға мүмкіндік берді. Қолданыстағы зерттеулерден айырмашылығы, саланың әртүрлі сегменттерінің динамикасын салыстыруға және олардың біркелкі емес даму себептерін анықтауға баса назар аударылады.

Зерттеу нәтижелері инвестициялардың айтарлықтай өсуіне және бөлшек сауда нарығының кеңеюіне қарамастан, тігін өнеркәсібі өнеркәсіптік құрылымдағы төмен үлеспен, импортқа жоғары тәуелділікпен және тұрақсыз өндіріс динамикасымен сипатталатынын көрсетеді. Өсіп келе жатқан сұраныс пен ішкі өндірістің шектеулі мүмкіндіктері арасындағы алшақтық анықталды. Жүргізілген талдау негізінде толық өндірістік циклды қалыптастыруды, технологиялық жаңғыртуды, кооперацияны дамытуды, өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыруды және экспорттық әлеуетті кеңейтуді қоса алғанда, саланы дамытудың негізгі бағыттары негізделген. Алынған нәтижелер Қазақстанның жеңіл өнеркәсібін дамытудың салалық саясаты мен стратегияларын әзірлеу кезінде пайдаланылуы мүмкін.

36-48 9
Аңдатпа

Зерттеу мақсаты – бұл мақалада мұнай бағасының қозғалысы Мен ішкі энергия тұтынудың Қазақстандағы макроэкономикалық осалдыққа қалай әсер ететінін зерттеудің эмпирикалық негізі әзірленген. Зерттеу энергияға тәуелді экономикадағы энергиямен байланысты факторлар мен экономикалық көрсеткіштер арасындағы қысқа мерзімді динамика мен ұзақ мерзімді байланысты бағалау арқылы энергияның өсуі туралы әдебиеттерге үлес қосады.

Әдіснамасы – эмпирикалық талдау 2000-2024 жылдар аралығындағы Қазақстан бойынша жылдық деректерді пайдалана отырып, Авторегрессивті Үлестірілген Кідіріс (ARDL) тәсілін қолданады. Интеграция ретін анықтау үшін Дикки-Фуллер бірлігінің кеңейтілген түбірлік сынақтары ЖҮРГІЗІЛЕДІ, СОДАН кейін ARDL бағалауы жүргізіледі. Модельдің жеткіліктілігі мен беріктігін бағалау үшін коинтеграциялық тестілеуді, диагностикалық және тұрақтылық сынақтарын шектейді.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – зерттеу Қазақстанды ОПЕК-ке кірмейтін, ресурстарға тәуелді өтпелі экономика ретінде қарастыра отырып, мұнай бағасының динамикасы мен ішкі энергия тұтынуды макроэкономикалық осалдықпен байланыстыра отырып, энергия өсімінің өзара байланысы туралы әдебиеттерді кеңейтеді. Кәдімгі екі айнымалы энергия-өсу зерттеулерінен айырмашылығы, талдау кеңірек макроэкономикалық контексте энергиямен байланысты айнымалылардың динамикалық өзара әрекеттесуін қарастырады.

Зерттеу нәтижелері – эмпирикалық нәтижелер мұнай бағасы, энергияны тұтыну және экономикалық өсу арасындағы айтарлықтай қысқа мерзімді динамикалық байланыстарды көрсетеді. Экономикалық өсу айтарлықтай тұрақтылықты көрсетеді, ал мұнай бағасының күйзелісі өндіріске кешіктірілген реакциямен әсер етеді, Ал Ішкі энергияны тұтыну бір мезгілде статистикалық маңызды әсер етеді, сонымен бірге реттеудің кешеуілдеуімен бірге жүреді. Алайда, Шекара Сынағы ұзақ мерзімді интеграциялық қатынастардың бар екендігін растамайды, Бұл Қазақстанның макроэкономикалық осалдығы, ең алдымен, тұрақты ұзақ мерзімді тепе-теңдікке емес, сыртқы энергетикалық күйзелістерге қысқа мерзімді түзетулерге байланысты екенін көрсетеді.

ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА: ДАМУ БАҒЫТТАРЫ

49-59 10
Аңдатпа

Зерттеу мақсаты: Қазақстанның экспорттық әлеуетіне әсер ететін макроэкономикалық, институционалдық және құрылымдық факторлардың ықпалын эмпирикалық тұрғыдан бағалау. Жаһандық геосаяси өзгерістер жағдайында отандық өнімдердің әлемдік нарыққа шығу мүмкіндіктерін анықтайтын негізгі драйверлерді айқындауға басымдық беріледі.

Әдіснамасы: Зерттеу барысында 1995-2023 жылдар аралығындағы Дүниежүзілік банктің Қазақстан бойынша статистикалық деректері пайдаланылды. Факторлар арасындағы байланысты бағалау үшін ең кіші квадраттар әдісі (OLS) негізіндегі жұптық және көпфакторлы регрессиялық модель құрылды. Модельдің сенімділігі мультиколлинеарлық (VIF), автокорреляция (Durbin-Watson) және қалдықтар стационарлығы тестері арқылы расталды.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы: Мақаланың құндылығы экспорттық процесстерді талдауда дәстүрлі макроэкономикалық көрсеткіштермен қатар, тарифтік келісімдер саны секілді институционалдық айнымалыларды және нарыққа ену индекстерін кешенді түрде қарастыруында. Бұл тәсіл сыртқы сауда саясатының тиімділігін сапалық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді.

Зерттеу нәтижелері: ЖІӨ β=0,943 мен импорттың β=1,213 Қазақстандық экспорт өсіміне шешуші оң әсерін көрсетті. Институционалдық факторлар ішінде тарифтік келісімдер санының артуы β=0,113, p=0,001 экспорттық түсімді айтарлықтай ынталандыратыны дәлелденді. Алайда, HH индексі мен EMP индексі бойынша гипотезалардың расталмауы экспорттық шоғырланудың жоғары деңгейін және жаңа нарықтарға ену стратегияларының жеткіліксіздігін айқындады. Тұжырымдар Қазақстанның экспорттық стратегиясын әртараптандыру үшін пайдалы негіз бола алады.

60-80 10
Аңдатпа

Зерттеудің мақсаты Қазақстандағы бөгде адамның көмегіне мұқтаж қарт адамдарға күтім көрсету жүйесін кешенді талдау, оның институционалдық шектеулерін анықтау, мемлекет, отбасы және нарық арасындағы күтім көрсету жауапкершілігінің бөлінуін талдау, отбасылық ақы төленбейтін күтімнің басым болуын қалыптастыратын факторларды айқындау, сондай-ақ қарттарға күтім көрсету жүйесін жетілдіру жөніндегі ұсынымдарды әзірлеу.

Зерттеу әдіснамасы сапалық және сандық әдістерді үйлестіре қолдануға негізделген. Зерттеу барысында нормативтік-құқықтық актілерге, стратегиялық құжаттарға, статистикалық деректерге және ғылыми жарияланымдарға талдау жасалды, сондай-ақ күтімге мұқтаж қарт адамдарға күтім көрсететін 200 үй шаруашылығы арасында сауалнама жүргізілді.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы Қазақстандағы қарт адамдарға күтім көрсету жүйесінің институционалдық ұйымдастырылуын кешенді талдау және күтімнің отбасылық-бағдарланған моделінің басымдығын айқындайтын институционалдық шектеулерді анықтау болып табылады. Мұндай модельде күтім көрсету ауыртпалығының негізгі бөлігі әйелдерге жүктеліп, олардың экономикалық мүмкіндіктерін шектейді.

Зерттеу нәтижелері бөгде адамның көмегіне мұқтаж қарт адамдардың басым бөлігі үшін институционалдық және ақылы үйде күтім көрсету қызметтерінің сапасының төмендігі мен қолжетімділігінің шектеулілігі, сондай-ақ қалыптасқан социомәдени нормалар мен гендерлік рөлдер негізінен әйелдер жүзеге асыратын отбасылық ақы төленбейтін күтімнің басым болуына ықпал ететінін, үй шаруашылықтарына түсетін күтім жүктемесін арттыратынын және жұмыспен қамту, зейнетақы құқықтары мен әлеуметтік қорғау салаларында ұзақ мерзімді қолайсыз салдарларға әкелетінін көрсетті. Мемлекеттік қолдаудың қолданыстағы шараларының шектеулілігі мен фрагментарлығы қарттарға күтім көрсетудің отбасылық-бағдарланған моделін нығайтады. Зерттеу нәтижелері отбасылық күтімді мемлекеттік қолдау шараларын кеңейту және мемлекет, отбасы мен нарық арасындағы күтім көрсету жауапкершілігін неғұрлым теңгерімді бөлу күтім көрсетуші адамдардың ақылы жұмыспен қамтылуына қатысуына кедергілерді азайтуға ықпал етуі мүмкін екенін көрсетеді. Зерттеу нәтижелерін қарттарға күтім көрсету, жұмыспен қамту, әлеуметтік қорғау, еңбекті формализациялау және әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерін кеңейту саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлеу кезінде пайдалануға болады.

81-94 9
Аңдатпа

Зерттеудің мақсаты факторлық талдау негізінде ҚР ауылдық аумақтарының даму факторларын анықтау және жүйелеу, сондай-ақ өңірлік айырмашылықтар мен диспропорцияларды айқындау болып табылады.

Зерттеу әдістері жұмыста факторлық және салыстырмалы талдауды, корреляциялық бағалауды және аймақтарды топтастыру әдістерін қоса алғанда, экономикалық және статистикалық әдістер қолданылады. Эмпирикалық базаны 2018-2025 жылдардағы Қазақстанның ауылдық өңірлерінің әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштері бойынша ресми статистика құрайды.

Зерттеудің өзіндік ерекшелігі / құндылығы аймақтық саясатты және ауылдық аумақтарды тұрақты дамыту бағдарламаларын қалыптастыру кезінде алынған тұжырымдарды пайдалану мүмкіндігінде жатыр, өйткені зерттеу олардың құрылымдық ерекшеліктері мен ресурстық әлеуетін ескере отырып, ауылдық аумақтарды басқаруға сараланған көзқарастың қажеттілігін көрсетеді.

Зерттеу нәтижелері ауылдық аумақтарды дамытудың траекторияларын қалыптастыратын факторлардың негізгі топтарын (экономикалық, инфрақұрылымдық, демографиялық және институционалдық) анықтауға мүмкіндік берді. Инвестициялық белсенділіктің, өндірістік әлеуеттің және әлеуметтік қамсыздандыру деңгейінің біркелкі отражстігін көрсететін Елеулі өңірлік айырмашылықтар белгіленді.

95-111 9
Аңдатпа

Зерттеу мақсаты – Жастарды жұмыспен қамту ұзақ мерзімді әлеуметтік және экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етуде шешуші маңызға ие. Бұл мәселе, әсіресе, демографиялық және құрылымдық өзгерістерді бастан өткеріп жатқан дамушы елдер үшін өзекті. Қазақстан Республикасында 2023 жылы күшіне енген «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» Заңға енгізілген түзетулер жастар еңбек нарығына қатысты статистикалық көрсеткіштерге айтарлықтай әсер етті. Бұл зерттеуде 20192025 жылдар аралығындағы Қазақстандағы жастар еңбек нарығындағы құрылымдық өзгерістер талданады. Әдіснамасы – Заңнамалық өзгерістерге дейінгі және кейінгі кезеңдердегі еңбек нарығының динамикасын бағалау үшін сипаттамалық статистика, уақыт қатарларын талдау, салыстырмалы өзгерістерді есептеу және өңіраралық салыстыру әдістері қолданылды.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – Зерттеудің құндылығы 2023 жылғы мемлекеттік жастар саясаты реформасынан кейінгі Қазақстандағы жастар еңбек нарығының жай-күйіне кешенді талдау ұсынуымен айқындалады.

Зерттеу нәтижелері – Талдау нәтижелері 2023 жылдан кейін байқалған елеулі өзгерістер негізінен еңбек нарығындағы жағдайдың күрт нашарлауынан емес, «жастар» ұғымының статистикалық анықтамасының өзгеруінен туындағанын көрсетті. Жас шегінің кеңеюіне байланысты жастардың жұмыс күші саны айтарлықтай артқанымен, жұмыссыздық деңгейі төмендеуін жалғастырды, ал жұмыспен қамтылу деңгейі негізінен тұрақты болып қалды. Сонымен қатар өңірлер арасында елеулі айырмашылықтар сақталды. Әсіресе, өзін-өзі жұмыспен қамту деңгейі мен NEET санатындағы жастардың үлесі бойынша айырмашылықтар жастардың еңбек нарығына тиімді кірігуіне кедергі келтіретін құрылымдық мәселелердің әлі де сақталып отырғанын көрсетеді.

БИЗНЕС ЖӘНЕ БАСҚАРУ: МӘСЕЛЕЛЕР МЕН ШЕШІМДЕР

112-127 9
Аңдатпа

Мақала жеткізу тізбегін цифрландырудағы кедергілерді және оларды шағын және орта бизнесте еңсеру тетіктерін зерттеуге арналған.

Зерттеу мақсаты. Жұмыстың мақсаты-ғылыми әдебиеттерді библиометриялық және жүйелі талдау негізінде шағын және орта бизнес пен ірі компанияларда цифрлық технологияларды енгізуге кедергі келтіретін кедергілерді анықтау, жүйелеу және салыстыру.

Әдіснамасы. Зерттеу жеткізілім тізбегін цифрландырудағы кедергілерді анықтауға және талдауға бағытталған ғылыми әдебиеттерге библиометриялық және жүйелі шолуды, сондай-ақ оларды шағын және орта кәсіпорындар мен ірі компанияларда еңсеру стратегияларын қолдануға негізделген. Жарияланымдарды іріктеу Scopus дерекқорында алдын ала белгіленген қосу және алып тастау критерийлеріне сәйкес жүргізілді. Қорытынды үлгіге рецензияланған 76 ғылыми жұмыс енгізілді, олардың нәтижелері салыстырмалы талдаудан өтті.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы . Зерттеудің өзіндік ерекшелігі ғылыми дереккөздерді талдау нәтижелерін жалпылау негізінде жеткізу тізбегін цифрлық түрлендірудің интегративті моделін жасауда жатыр. Ұсынылған модель кәсіпорын көлемінің цифрландыру процестеріне әсерін ескереді және шағын және орта кәсіпорындар мен ірі компаниялар арасындағы айырмашылықтар туралы жеткіліксіз біліммен байланысты әдебиеттердегі олқылықтың орнын толтырады. Зерттеудің практикалық құндылығы әртүрлі масштабтағы ұйымдарда цифрландырудағы кедергілерді еңсеру үшін цифрлық технологияларды енгізу стратегиялары мен тетіктерінің ерекшеліктерін анықтауда жатыр.

Зерттеу нәтижелері. Шағын және орта өндіріс кәсіпорындары ірі корпорациялармен салыстырғанда жеткізу тізбегін цифрландыруда айқын кедергілерге тап болатыны анықталды. Кедергілердің алты категориясы анықталды: қаржылық, технологиялық, ұйымдастырушылық, стратегиялық, реттеуші және адами капиталға байланысты, олардың қарқындылығы кәсіпорынның ауқымына байланысты айтарлықтай өзгереді. Географиялық орналасуы мен институционалдық ортаның даму деңгейі трансформация нәтижелерін анықтайтын маңызды контекстік факторлар болып табылатындығы көрсетілген.

128-138 9
Аңдатпа

Зерттеудің мақсаты Алматы қаласындағы фастфуд желілерінің маркетингтік коммуникацияларындағы этикалық мәселелердің тұтынушы сеніміне қатысты бағалармен байланысын онлайн пікірлер негізінде қарастыру. Зерттеу жарнамалық уәде мен нақты өнімнің сәйкестігіне, баға ашықтығына және қызмет көрсету мәдениетіне бағытталған.

Зерттеу әдіснамасы. Salam Bro, Doner na Abaya және I’M желілеріне қатысты Google Maps пен 2ГИС платформаларында жарияланған 2024–2025 жылдардағы 180 пікірге сентимент-талдау және контент-талдау жүргізілді. Әр желінің үш филиалынан екі платформа бойынша он пікірден алынды. Пікірлер эмоционалдық реңкі мен этикалық және сервистік шағымдардың мазмұны бойынша қарастырылды. Сонымен қатар платформаларда көрсетілген рейтингтер салыстырылды.

Зерттеудің бірегейлігі (құндылығы) Алматы фастфуд нарығындағы маркетингтік этиканы тұтынушылар сипаттаған тәжірибе арқылы қарастыру және жарнаманың шынайылығы, төлем рәсімдерінің ашықтығы мен қызмет көрсету этикасын өзара байланысты талдау. Жергілікті брендтер мен халықаралық брендтің ребрендингінен кейін қалыптасқан желі тәжірибесі салыстырылды.

Зерттеу нәтижелері Жарнамалық бейне мен нақты өнім арасындағы сәйкессіздік тұтынушы сеніміне қатысты жағымсыз бағалармен ұштасатыны байқалды. Баға мен төлем шарттарының ашықтығы бренд беделіне қатысты пікірлерде маңызды орын алады. Қызметкерлердің сыпайылығы кейбір сервистік қолайсыздықтардың қабылдануын жұмсартуы мүмкін, бірақ өнім қауіпсіздігі мен жарнаманың шынайылығына қатысты шағымдарды толық өтемейді. Платформалар рейтингтерінің айырмасы 1,2 баллға дейін жетті. Бұл айырма пікірлердің жалғандығын дәлелдемейді. Нәтижелер зерттелген іріктемедегі байланыстарды сипаттайды және себеп-салдарлық әсерді немесе барлық тұтынушылардың ұстанымын анықтамайды.

ИНВЕСТИЦИЯЛАР, ҚАРЖЫ ЖӘНЕ ЕСЕП

139-151 9
Аңдатпа

Зерттеудің мақсаты — KASE күнделікті тәуекелінің сандық болжамдарын салыстыру және орыс тіліндегі тақырыптардың автоматты бағаланған тональдылығы жаңалықтар санынан бөлек ақпарат бере ме деген сұрақты алдын ала тексеру. Зерттеу Қазақстанмен шектеледі.

Зерттеу әдістемесі — KASE-нің ресми деректері GARCH, EWMA, LSTM және сандық гибрид үшін пайдаланылды. Қосымша жаңалықтар саны бар бірдей гибридті желілер тональдылықпен және онсыз салыстырылды. Kursiv-тің 15 536 жазбасынан 10 669 тақырып іріктелді. Ортақ тест 2024–2025 жылдардағы 495 күнді қамтиды. Корпус ретроспективті жиналды.

Зерттеудің бірегейлігі (құндылығы) — Ықтимал үлес KASE бойынша қолданбалы салыстырудан тұрады: GARCH моделіне сызықтық емес түзету және жаңалықтар санына қосымша орыс тіліндегі тақырыптар тональдылығының ақпараты бөлек бағаланады. Дереккөздер, күні көрсетілген болжамдар және корпус іріктеуінің шектеулері құжатталған. Үлес эмпирикалық әрі алдын ала сипатта; жаңа GARCH–LSTM архитектурасы немесе тексерілген қаржылық тіл жіктеуіші ұсынылмайды.

Зерттеу нәтижелері — Сандық гибрид GARCH-пен салыстырғанда дисперсия RMSE көрсеткішін 0,087%-ға азайтты (Холм түзетуінен кейін p = 0,075). Жаңалықтар санының бақылау нұсқасына тональдылықты қосу дисперсия RMSE көрсеткішін 0,400%-ға арттырды (екіжақты p = 0,716; түзетуден кейін p = 1,000). Тональдылық нұсқасында 495 күнде VaR 99% шегінен сегіз асу болды (Купик тесті p = 0,206). Негізгі метрика бойынша тональдылықтың пайдасы, нарықтан 1–3 күн бұрын белгі беруі және капитал үнемі анықталған жоқ.

151-162 10
Аңдатпа

Зерттеудің мақсаты ESG факторларының компаниялардың қаржылық тұрақтылығына әсеріне арналған ғылыми зерттеулердің негізгі бағыттары мен даму үрдістерін анықтау болып табылады.

Зерттеу әдіснамасы 2016–2026 жылдар аралығында Scopus халықаралық дерекқорында индекстелген жарияланымдарды библиометриялық талдауға негізделген. Деректерді өңдеу үшін VOSviewer бағдарламасы және R ортасындағы Bibliometrix пакеті пайдаланылды. Зерттеуде жарияланымдық белсенділікті талдау, бірлескен дәйексөздеу, библиографиялық байланыс, халықаралық ғылыми ынтымақтастық және түйінді сөздердің бірлесіп кездесуін талдау әдістері қолданылды.

Зерттеудің бірегейлігі ESG факторлары мен компаниялардың қаржылық тұрақтылығына қатысты ғылыми саланың құрылымын кешенді түрде зерттеуде жатыр. Дәстүрлі әдеби шолулардан айырмашылығы, жүргізілген талдау негізгі тақырыптық бағыттарды, авторлар мен елдер арасындағы ғылыми байланыстарды анықтауға, сондай-ақ болашақ зерттеулердің перспективалы бағыттарын айқындауға мүмкіндік берді.

Зерттеу нәтижелері 2019 жылдан кейін ESG тақырыбы бойынша жарияланымдар санының тұрақты өскенін көрсетті. Зерттеушілердің негізгі назары тұрақты даму, корпоративтік басқару, ESGақпаратты ашу, тәуекелдерді басқару және компаниялардың қаржылық тұрақтылығы мәселелеріне бағытталғаны анықталды. Тақырыптық құрылымды талдау қаржылық жоспарлаудың салыстырмалы түрде жаңа зерттеу бағыты болып табылатынын және оның одан әрі дамуға әлеуеті жоғары екенін көрсетті. Алынған нәтижелер ESG және корпоративтік қаржы салаларындағы жаңа ғылыми зерттеулерді қалыптастыруда қолданылуы мүмкін.

162-176 10
Аңдатпа

Бұл мақалада Қазақстан Республикасының 16 өңірі бойынша 2010–2025 жылдарды қамтитын панельдік деректер негізінде адами капиталға жұмсалатын мемлекеттік шығындардың өңірлік табыс теңсіздігі мен кедейлік деңгейіне әсері кешенді түрде зерттелді.

Зерттеу мақсаты білім беру, денсаулық сақтау және мәдениет шығындарының теңсіздік пен кедейлікке тигізетін әсерін бағалау әрі осы әсерді модерациялайтын «жасырын капитал» механизмін эмпирикалық зерттеу.

Әдіснамасы өңір деңгейінде кластерленген стандартты қателіктермен бағаланатын екі жақты бекітілген эффектілер моделі (two-way fixed effects ), бас компоненттер талдауы (PCA) арқылы құрастырылған адами капитал индексі қолданылды, әрі адами капитал мен көші-қонның өзара әсері модельге енгізілді.

Зерттеудің маңыздылығы мен құндылығы Murphy, Shleifer және Vishny (1991), Beine, Docquier және Rapoport (2008) және LeSage пен Pace (2009) еңбектерінің синтезіне негізделген «жасырын капитал» концепциясын Қазақстан контексінде тұжырымдау әрі оны эмпирикалық тестілеудің формалды процедурасын ұсыну.

Зерттеу нәтижелері бірінші және үшінші гипотезаларды қолдайды, ал екінші гипотеза бойынша шектеулі эмпирикалық қолдау байқалады. Адами капитал индексі Джини коэффициентін статистикалық тұрғыдан маңызды дәрежеде төмендетеді ( β =−0,0236; p = 0,003). Жоғары білімді жұмыссыздар арасындағы сыртқа кету үлесі кедейлік деңгейін арттырады ( β = +0,0613; p = 0,083). Адами капитал мен көші-қонның өзара әсерін сипаттайтын мүшенің Джини коэффициенті моделіндегі коэффициенті оң әрі статистикалық тұрғыдан маңызды (β₃ = +0,0031; p = 0,011). Нәтижелерді өңірлік басқаруда адами капиталға жұмсалатын қаражатты бөлу, білікті кадрларды ұстап қалу және өңіраралық қолдау шараларын көші-қон жағдайларын ескере отырып жоспарлау үшін қолдануға болады.

177-191 9
Аңдатпа

Зерттеу мақсаты – Климаттық тәуекелдердің сақтандыру төлемдеріне әсерін ESG индикаторлары арқылы модельдеудің теориялық және қолданбалы мүмкіндіктерін анықтау. Қазіргі жағдайда климаттың өзгеруі, ауа температурасының жоғарылауы, жауын-шашын режимінің өзгеруі, құрғақшылық, су тасқыны, қатты жел және өзге де қолайсыз метеорологиялық құбылыстар сақтандыру нарығы үшін маңызды тәуекел факторларына айналып отыр. Осыған байланысты сақтандыру ұйымдары үшін климаттық қауіптердің ықтимал салдарын алдын ала бағалау және оларды қаржылық модельдерге енгізу қажеттілігі артуда.

Әдіснамасы – Қазақстанның 14 облысы бойынша 2022–2024 жылдардағы 42 «облыс–жыл» бақылауы талданды. Мүлікті залалдан сақтандыру төлемдері мен сыйлықақылары ресми сақтандыру статистикасынан алынды. «Қазгидромет» деректері негізінде жылдық жауын-шашынның климаттық нормадан абсолюттік ауытқуы есептелді. Өңірлік ESG прокси-көрсеткіші шығарындылар, жұмыссыздық деңгейі және мемлекеттік қызметтер сапасының бағасы негізінде құрылды. Өзара әсерді бағалайтын регрессиялық модельге сақтандыру сыйлықақылары мен жыл индикаторлары енгізілді.

Зерттеудің құндылығы – Зерттеудің құндылығы климаттық тәуекелдерді сақтандыру төлемдерімен тікелей байланыстыра отырып, оларды ESG индикаторлары арқылы кешенді модельдеу тәсілін ұсынуында. Бұл тәсіл климаттық факторларды тек экологиялық мәселе ретінде емес, қаржылық, әлеуметтік және басқарушылық тәуекел ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Зерттеу нәтижелері – Жауын-шашынның климаттық нормадан ауытқуы мен өңірлік ESG прокси-көрсеткішінің өзара әсер коэффициенті статистикалық мәнді болған жоқ (b = −0,121; p = 0,672; n = 42; R² = 0,227). Сондықтан осы деректер өңірлік ESG прокси-көрсеткішінің қорғаныш модерациялық рөлін растамады. Сақтандыру төлемдері климаттық себептер бойынша бөлінбеген, ал өңірлік прокси сақтандыру компанияларының ESG көрсеткіші емес.



ISSN 2789-4398 (Print)
ISSN 2789-4401 (Online)