Әлеуметтік сала ұйымдарындағы бухгалтерлік есеп: әдістемелік мәселелер және жетілдіру бағыттары

Зерттеудің мақсаты. Қазіргі жағдайда Қазақстан Республикасында (бұдан әрі ҚР) әлеуметтік саладағы мемлекеттік және коммерциялық емес қоғамдық ұйымдардың бухгалтерлік есеп жүйесінде қалыптасқан әдістемелік тәсілдер бойынша ғылыми көзқарастарды жүйелеу. Отандық және шетелдік есеп тәжірибесін салыстыра отырып, саладағы өзекті тұстарды анықтап, ұсынымдар беру.

Зерттеудің әдіснамасы. Зерттеу барысында ҚР-ның мемлекеттік және қоғамдық секторға арналған нормативтік заңдар мен халықаралық қаржылық есептілік стандарттарын (бұдан әрі IPSAS), Британдық (Charities SORP) және Канадалық есеп стандарттарын (CPA Canada) жүйелік және салыстырмалы талдау, әлеуметтік саладағы бухгалтерлік есептің мәселелері бойынша отандық және шетелдік авторлардың еңбектеріне салыстырмалы, функционалдық талдау, контент-талдау әдістері қолданылды.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы. Әлеуметтік саладағы коммерциялық емес ұйымдардағы бухгалтерлік есептің тұжырымдамалық негізін құрастырушы әртүрлі тәсілдері мен қағидаларын бірізділікпен жүйелеу болып саналады. Саладағы есептің әдістемелік тәсілдерін жүйелеу арқылы әлемеуттік мекемелердің бухгалтерлік есебін оңтайландырудың тәжірибелік әдістері мен стандарттарын дамытуға ықпал жасайды.

Зерттеудің нәтижелері. Әлеуметтік саладағы бухгалтерлік есептің басым мектептері мен тұжырымдамаларын зерттеу арқылы бухгалтерлік есептік объектілері мен субъектілері анықталып, тиімді басқару шешімдерін қабылдау үшін ақпараттар мен деректердің толықтылығын қамтамасыз ететін есептің кешенді әдістері мен тәсілдерінің жүйесі ұсынылды.

1. Досаева А.Ж., Есайдар У.С., Бухгалтерский учет в государственных организациях: Учебное пособие Караганда: ТОО «Medet Group», 2020. 216 с.

2. «Мемлекеттік мекемелерде бухгалтерлік есепке алуды жүргізу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2025 жылғы 12 мамырдағы № 223 бұйрығы // Әділет [web-сайт]. 2025. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G25E0000223 (қарау уақыты: 06.07.2025) (Electronic source).

3. «Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі» Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 15 наурыздағы № 171-VII Кодексі // Әділет [web-сайт]. 2025. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2500000171 (қарау уақыты: 06.07.2025) (Electronic source).

4. «Есеп саясатын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2025 жылғы 24 сәуірдегі № 191 бұйрығы // Әділет [web-сайт]. 2025. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G25E0000191/history (қарау уақыты: 06.07.2025) (Electronic source).

5. Liapis, K., & Spanos, P. (2015). Public accounting analysis under budgeting and controlling process: The Greek evidence. // Procedia Economics and Finance, 33, Pp. 103–120. https://doi.org/10.1016/S22125671(15)01697-4.

6. Manes-Rossi F., Cohen S., Caperchione E., Brusca I. (2016). The Gordian knot of public sector accounting and the role of the International Public Sector Accounting Standards // International Review of Administrative Sciences 82 (4), Pp. 718-723. https://doi.org/10.1177/0020852316665048.

7. Schmidthuber L., Hilgers D., Hofmann S. (2019). International Public Sector Accounting Standards (IPSASs): A systematic literature review and futureresearch agenda // Financial Acc & Man. 2022 (38) Pp.119–142 https://doi.org/10.1111/faam.12265.

8. Carlin, T. M. (2005). Debating the impact of accrual accounting and reporting in the public sector. Financial Accountability and Management, 21(3), 309-336. https://doi.org/10.1111/j.0267-4424.2005.00223.x

9. Liguori, M., Sicilia, M., & Steccolini, I. (2012). Some like it non financial … Politicians’ and managers’ views on the importance of performance information //Management Review, 14 (7), Pp. 903–922. https://doi.org/10.1080/14719037.2011.650054

10. Jones, R., Lande, E., Luder, K., & Portal, M. (2013). A comparison of budgeting and accounting reforms in the national governments of France, Germany, the UK and the US. //Financial Accountability and Management, 29 (4). Pp. 419-441 // https://doi.org/10.1111/faam.12022

11. Маслова, Т. С. (2007). Теоретические аспекты организации и методики бухгалтерского учета бюджетных учреждений // Бухгалтерский учет в бюджетных и некоммерческих организациях. 2007, №6 (174). С.6-16.

12. Бекова Р.Ж., Досаева А.Ж. (2022). Формирование учетной информации бухгалтерского учета в государственных учреждениях, 2022. № 3 (56). С.66-77 // https://doi.org/10.55871/2072-9847-202256-3-66-77.

13. Spanova B., Nakipova G., Mukatay. A, Jazykbayeva B. (2020). «Non-profit sector in Kazakhstan: influence analysis and development opportunities», Entrepreneurship and Sustainability Issues, VsI Entrepreneurship and Sustainability Center, vol. 7(4), Pp. 2784-2802 // https://doi.org/10.9770/jesi.2020.7.4(14).

14. Джаншанло Р. Е., Когут О.Ю. (2020). Концептуальные основы формирования интегрированной отчетности // Central Asian Economic Review, 2020. № 1 (130). С. 111-123.

15. International Public Sector Accounting Standards Board (IPSASB). (n.d.). International Public Sector Accounting Standards (IPSAS). Retrieved July 16, 2025, from https://www.iasplus.com/en/standards/ipsas (internet resource).

16. International Federation of Accountants (IFAC). (2021). 2021 financial statements. Retrieved July 16, 2025, from https://www.ifac.org/publications/2021-financial-statements (internet resource).

17. Charities SORP. (2019). Accounting and reporting by charities: Statement of recommended practice (FRS 102). Retrieved July 16, 2025, from https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5e6102c286650c513b442f14/charities-sorp-frs102-2019a.pdf

18. Financial Reporting Council (FRC). (2018). UK financial reporting standards and SORP update. Retrieved July 16, 2025, from https://www.iasplus.com/en-gb/projects/frc-projects/new-uk-gaap/sorps-andnew-uk-gaap.

19. Department for Business and Trade. (2025, July 16). Updated SORP: Charities encouraged to respond to consultation and be ready for change. Retrieved July 16, 2025, from https://www.gov.uk/government/news/updated-sorp-charities-encouraged-to-respond-to-consultation-and-be-ready-for-change

20. Султанова, Б. Б. (2015). Совершенствование системы бухгалтерского учета в Республике Казахстан. Journal of Economic Research &Amp; Business Administration, 85 (3). Pp 49 –52.

21. Хасенова М. (2020). Теория и методология бухгалтерского учета // URL: https://keu.edu.kz/attachments/article.pdf (қарау уақыты: 16.07.2025). (internet resource).

22. «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңы 2007 ж. 28 ақпандағы № 234 Заңы (2017 жылғы өзгерістермен). // Әділет [web-сайт]. 2017. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000234_/links (қарау уақыты: 06.07.2025) (Electronic source).

23. Мемлекеттік мекемелердің бухгалтерлік есепке алу шоттарының жоспарын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2025 жылғы 16 сәуірдегі № 170 бұйрығы. // Әділет [web-сайт]. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G25E0000170 (қарау уақыты: 01.08.2025) (Electronic source).

24. Accounting Standards for Not-for-Profit Organizations (ASNPO). (n.d.). Accounting Standards for Not-for-Profit Organizations (NPO Standards). Retrieved August 1, 2025, from https://www.iasplus.com/enca/standards/part-iii-asnpo.

25. Қазақстан Республикасының әлеуметтік кодексі, 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII ҚРЗ Кодексі. // Әділет [web-сайт]. 2023. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2300000224 (қарау уақыты: 01.08.2025) (Electronic source).

26. Мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау туралы Қазақстан Республикасының Заңы 2015 жылғы 12 қарашадағы № 392-V ҚРЗ. //Әділет [web-сайт]. 2015. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1500000392 (қарау уақыты: 01.08.2025) (Electronic source).

27. International Federation of Accountants (IFAC). (n.d.). IPSAS 42: Social Benefits. Retrieved September 8, 2025, from https://www.ifac.org/_flysystem/azure-private/publications/files/IPSAS-42-Social-Benefits.pdf.

28. International Federation of Accountants (IFAC). (n.d.). IPSAS 23: Revenue from non-exchange transactions (Taxes and transfers). Retrieved August 1, 2025, from https://www.ifac.org/_flysystem/azureprivate/publications/files/ipsas-23-revenue-from-non-3.pdf

29. Ұлттық қаржылық есептілік стандарты. ҚР Қаржы министрінің 2013 жылғы 31 қаңтардағы № 50 бұйрығы // // Әділет [web-сайт]. 2013. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1300008328 (қарау уақыты: 01.09.2025) (Electronic source).

30. International Federation of Accountants (IFAC). (2015). IPSAS 35: Consolidated financial statements. Retrieved September 1, 2025, from https://ifacweb.blob.core.windows.net/publicfiles/2025-04/B08_IPSAS_35.pdf

31. Нурпеисова А.А. (2019). Анализ финансового обеспечения социальной сферы Республики Казахстан в современных условиях Евразийский Союз Ученых (ЕСУ), 2019. №12 (69). С.86-90.

32. Сапарбаева С.С., Жумагалиева Ж.М., Туребекова Б.О. (2021) Особенности развития национальных и международных систем бухгалтерского учета в условиях гармонизации экономических процессов. Статистика, учет и аудит, 80 (1), 31–37. // https://doi.org/10.51579/1563-2415.2021-1.05 (қарау уақыты: 01.09.2025).

33. Scannell, S., & Tawiah, V. (2024). A thematic literature review on International Public Sector Accounting Standards (IPSAS). Public Organization Review, 24 , 1053–1075. https://doi.org/10.1007/s11115024-00773-1.

34. Mook, L. (2014). An integrated social accounting model for nonprofit organizations. https://doi.org/10.1108/S1041-706020140000017008.

35. Hall, M., & O’Dwyer, B. (2017). Accounting, non-governmental organizations and civil society: The importance of nonprofit organizations to understanding accounting, organizations and society. Accounting, Organizations and Society, 63, 1–5. https://doi.org/10.1016/j.aos.2017.11.001.

36. Кулмухамбетова, А. А. (2012). О реформе бухгалтерского учета в государственном секторе Республики Казахстан. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/o-reforme-buhgalterskogo-ucheta-vgosudarstvennom-sektore-respubliki-kazahstan (қарау уақыты: 04.09.2025).