Қазақстандағы денсаулық сақтау жүйесін қаржыландыру: қазіргі заманғы мәселелер және жетілдіру жолдары

Зерттеу мақсаты Қазақстандағы денсаулық сақтау жүйесін қаржыландырудың қолданыстағы моделінің проблемалық аспектілерін талдау, негізгі институционалдық және экономикалық шектеулерін айқындау және тиімділікті, қаржылық тұрақтылықты және жүйенің нәтижеге бағдарлануын арттыру құралы ретінде Бірыңғай жан басына шаққандағы норматив (БЖН) негізінде қаржыландыруға көшудің орындылығын негіздеу.

Әдіснамасы зерттеуде салыстырмалы және ретроспективтік талдау әдістері, жүйелік тәсіл, 1990-2024 жылдар аралығындағы медициналық-статистикалық деректерді зерттеу, сондай-ақ қаржыландыру механизмдерінің институционалдық талдауы және оларды халықаралық тәжірибемен салыстыру қолданылды. Осылайша, зерттеу клиникалық әсерлерді бағалауға емес, БЖН моделіне көшу жағдайында институционалдық-қаржылық ынталандырулар мен ресурстарды қайта бөлу тетіктерін талдауға бағытталған.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы қаржылық ынталандырулар конфигурациясы мен денсаулық сақтау жүйесінің нәтижелілігі арасындағы өзара байланыс көрсетілді, медициналық-санитариялық алғашқы көмекті (МСАК) нығайту және ресурстарды неғұрлым ұтымды пайдалану үшін БЖН-ге көшудің артықшылықтары негізделді. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы БЖН-ді тек жан басына шаққандағы төлем тетігі ретінде ғана емес, стратегиялық сатып алу құралы ретінде институционалдық тұрғыдан түсіндіруімен айқындалады.

Зерттеу нәтижелері зерттеу барысында қолданыстағы қаржыландыру моделінің бюджетті игеруге бағытталғаны және профилактиканы жеткілікті деңгейде ынталандырмайтыны анықталды. Бұл медициналық көмектің фрагментарлы түрде көрсетілуіне, шұғыл госпитализация үлесінің жасанды түрде артуына, консультативтік-диагностикалық қызметтердің артық тұтынылуына және МСАК тиімділігінің төмен болуына әкеледі. Зерттеуде тіркелген халық үшін басқа деңгейлерде көрсетілетін қызметтерді қаржыландыруды ескеретін БЖН моделіне көшу ұсынылады, бұл негізсіз госпитализацияларды азайтуға, профилактиканы күшейтуге және шалғай өңірлерде медициналық көмектің қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

1. H. Barroy, M. Blecher, & J. Lakin (Eds.), How to make budgets work for health?: A practical guide to designing, managing and monitoring programme budgets in the health sector (pp. 106). World Health Organization https://www.who.int/publications/i/item/9789240049666

2. Saltman, R. B., Rico, A., & Boerma, W. (Eds.). (2006). Primary care in the driver’s seat? Organisational reform in European primary care. Maidenhead: Open University Press / European Observatory on Health Systems and Policies. p. 251 ISBN: 978 0 335 21365 8.

3. Busse, R., Figueras, J., Robinson, R., & Jakubowski, E. (2007). Strategic purchasing to improve health system performance: key issues and international trends. HealthcarePapers, 8 Spec No, 62–76. https://doi.org/10.12927/hcpap.2007.19221

4. OECD (2016), Better Ways to Pay for Health Care, OECD Health Policy Studies, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264258211-en.

5. OECD. (2014). Paying for performance in health care: Implications for health system performance and accountability. OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/9789264224568-en

6. WHO: Mathauer, I., Dale, E., & Meessen, B. (2017). Strategic purchasing for universal health coverage: Key policy issues and questions. Geneva: World Health Organization; 2017. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.

7. Ham, C.J., & Alderwick, H. (2015). Place-based systems of care: A way forward for the NHS in England. London: The King’s Fund.

8. Luyten, E., & Tubeuf, S. Equity in healthcare financing: A review of evidence // Health Policy. 2025. №152. Р. 1-8. https://doi.org/10.1016/j.healthpol.2024.105218

9. Hsu, J. et al. What influences the impact of health financing reforms? Using qualitative comparative analysis to identify patterns in health financing systems and their effects on financial protection. Health Systems. 2025. №4. https://doi.org/10.1016/j.ssmhs.2025.100055

10. Кулкаева Г.У., Байжунусов Э.А., Юшицина Н.Г., Карашутова Ж.Н. Анализ реализации государственных программ развития здравоохранения Республики Казахстан с 1998 по 2024 годы [Электронный ресурс] // Journal of health development. 2025. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-realizatsii-gosudarstvennyh-programm-razvitiya-zdravoohraneniya-respubliki-kazahstan-s-1998-po-2024-gody

11. Тынгишева А.М., Аймагамбетов Е.Б. Современное состояние финансового обеспечения системы здравоохранения в Республике Казахстан. // Вестник ЕНУ им. Л.Н.Гумилева. Серия Экономическая. 2024. №1. Стр.223-236. https://doi.org/10.32523/2789-4320-2024-1-223-236

12. Искакова З.Д., Капенова А.Ж., Зенченко С.В. Механизм финансирования здравоохранения в Казахстане и направления его совершенствования. // Вестник ЕНУ им. Л.Н.Гумилева. Серия Экономическая. 2025. №2. Стр. 179-193. https://doi.org/10.32523/2789-4320-2025-2-179-193

13. Статистика здравоохранения и социального обеспечения. Бюро национальной статистики АСПиР РК // https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/stat-medicine/

14. Национальные счета здравоохранения // https://nrchd.kz/health-accounts

15. Статистические данные информационных систем МЗ РК

16. Pooling revenues and reducing fragmentation // https://www.who.int/activities/pooling

17. Gatome-Munyua, A., Sparkes, S., Mtei, G., Sabignoso, M., Soewondo, P., Yameogo, P., Hanson, K., & Cashin, C. Reducing fragmentation of primary healthcare financing for more equitable, people-centred primary healthcare. // BMJ global health. 2025 №10(1), e015088. https://doi.org/10.1136/bmjgh-2024-015088

18. Carlos Avila Implementing health financing policies to overhaul the healthcare delivery system in Ukraine // Journal of Hospital Management and Health Policy 2025. Vol.5 http://dx.doi.org/10.21037/jhmhp-20-97

19. Lavaste, K. Overuse of medical imaging and effects of payer-provider integration: quasi-experimental evidence from Finland. // Health Economic Review 2025. №15, 4. https://doi.org/10.1186/s13561025-00592-0

20. Does global capitation prospective payment promote integrated delivery networks? Evidence from China’s compact county medical communities// International Journal for Equity in Health 2025. №24:164 https://doi.org/10.1186/s12939-025-02490-7