Қазақстандағы атом электр станцияларын салу: экономикалық, экологиялық және ғылыми аспектілер

Бұл мақалада атом электр станцияларын (АЭС) салудың халықаралық тәжірибесінің негізгі мақсаттары ашып көрсетіліп, АЭС-ті пайдаланудың ел экономикасы мен ғылыми әлеуетін дамытуға тигізетін артықшылықтары мен тәуекелдері талданады, сондай-ақ жылдық есептердің деректері қарастырылады.

Зерттеудің әдіснамалық маңыздылығы энергия өндіру саласындағы мүмкіндіктер мен перспективалардығана емес, сонымен қатар жаңа технологияларды дамыту, медицина, қоршаған ортаны қорғау және ғылыми-техникалық прогреске жәрдемдесу бағыттарындағы мүмкіндіктер мен келешекті жан-жақты қамтуымен сипатталады.

Мақаланың ғылыми жаңалығы мен құндылығы атом электр станцияларын салудың экономикалық, экологиялық және әлеуметтік аспектілерін талдауда көрінеді. Сонымен қатар қауіпсіздік мәселелеріне, парниктік газдар шығарындыларына ерекше назар аударылып, инвестициялық тартымдылықты бағалау үшін таза келтірілген құнға (NPV) талдау жүргізіледі. Сондай-ақ институционалдық тәуекелдер, ықтимал артықшылықтар және Қазақстан Республикасының электр энергетикасын дамыту сценарийлеріне салыстырмалы талдау ұсынылады.

Мақалада атом энергетикасы ұлттық энергетикалық қауіпсіздікті нығайтуға, энергетика саласындағы зерттеулермен айналысатын жоғары технологиялық компанияларды қалыптастыруға, халықты жұмыспен қамтуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға, сондай-ақ стартаптарды дамытуға ықпал етеді деген қорытынды жасалады.

1. Нукyшева А.А. Международно-правовые аспекты регулирования в области атомной энергетики // Вестник Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан. 2022. № 3(70). С.171-180.

2. Экономическая выгода от строительства АЭС в Казахстане [Электронный ресурс] // Martok-Tynysy.kz. 2024. URL: https://martok-tynysy.kz/rus/ekonomicheskaya-vygoda-ot-stroitelstva-aes-v-kazakhstane-rabochie-mesta-i-razvitie-regionov (дата обращения: 13.07.2026).

3. АЭС: энергетическая независимость и экономическое развитие [Электронный ресурс] // Lada.kz. 2024. URL: https://www.lada.kz/gosinformzakaz/128721-aes-v-kazakhstane-energeticheskaia-nezavisimost-i-ekonomicheskoe-razvitie.html (дата обращения: 13.07.2026).

4. Strategy for Achieving Carbon Neutrality of the Republic of Kazakhstan by 2060. Astana : Ministry of Ecology, Geology and Natural Resources of the Republic of Kazakhstan, 2021.

5. Kazakhstan Energy Profile [Электронный ресурс]. Paris : International Energy Agency (IEA), 2020. URL: https://www.iea.org/countries/kazakhstan (дата обращения: 13.07.2026).

6. Annual Report 2020 [Электронный ресурс]. Astana : Kazakhstan Electricity Grid Operating Company (KEGOC), 2020. URL: https://kegoc.kz (дата обращения: 13.07.2026).

7. Sabine C. L., Feely R. A., Gruber N., Key R. M., Lee K., Bullister J. L. et al. The oceanic sink for anthropogenic CO₂ // Science. 2004. Vol. 305. No. 5682. P. 367–371. DOI: 10.1126/science.1097403.

8. Thomas C. D., Cameron A., Green R. E., Bakkenes M., Beaumont L. J., Collingham Y. C. et al. Extinction risk from climate change // Nature. 2004. Vol. 427. No. 6970. P. 145–148. DOI: 10.1038/nature02121.

9. Rosenzweig C., Elliott J., Deryng D., Ruane A. C., Müller C., Arneth A. et al. Assessing agricultural risks of climate change in the 21st century in a global gridded crop model intercomparison // Proceedings of the National Academy of Sciences. 2014. Vol. 111. No. 9. P. 3268–3273. DOI: 10.1073/pnas.1222463110.

10. Paris Agreement [Электронный ресурс]. Bonn : United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC), 2015. URL: https://unfccc.int/files/essential_background/convention/application/pdf/english_paris_agreement.pdf (дата обращения: 13.07.2026).

11. Convention on Nuclear Safety [Электронный ресурс]. Vienna : International Atomic Energy Agency (IAEA), 1994. URL: https://www.iaea.org/sites/default/files/infcirc449.pdf (дата обращения: 13.07.2026).

12. Vienna Convention on Civil Liability for Nuclear Damage [Электронный ресурс]. Vienna : International Atomic Energy Agency (IAEA), 1963. URL: https://www.iaea.org/sites/default/files/infcirc500.pdf (дата обращения: 13.07.2026).

13. Ciais P., Sabine C., Bala G., Bopp L., Brovkin V. et al. Carbon and other biogeochemical cycles // Climate Change 2013: The Physical Science Basis / ed. by T. F. Stocker et al. Cambridge : Cambridge University Press, 2013. P. 465–570.

14. Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide [Электронный ресурс]. National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA), 2020. URL: https://www.climate.gov (дата обращения: 13.07.2026).

15. Climate Change 2014: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Fifth Assessment Report. Cambridge : Cambridge University Press, 2014.

16. Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report. Cambridge : Cambridge University Press, 2021. DOI: 10.1017/9781009157896.

17. Meadows D. H., Meadows D. L., Randers J., Behrens W. W. The Limits to Growth. New York : Universe Books, 1972.

18. United Nations. Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future (Brundtland Report). Oxford : Oxford University Press, 1987.

19. Hydropower Explained [Электронный ресурс]. Washington, DC : U.S. Energy Information Administration (EIA), 2021. URL: https://www.eia.gov/energyexplained/hydropower/ (дата обращения: 13.07.2026).

20. World Development Indicators: Water Resources. Washington, DC : The World Bank, 2017.

21. World Development Indicators: Energy [Электронный ресурс]. Washington, DC : The World Bank, 2022. URL: https://data.worldbank.org (дата обращения: 13.07.2026).

22. World Energy Resources 2020 [Электронный ресурс]. London : World Energy Council, 2020. URL: https://www.worldenergy.org (дата обращения: 13.07.2026).

23. Renewables 2021: Global Status Report [Электронный ресурс]. Paris : REN21, 2021. URL: https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf (дата обращения: 13.07.2026).

24. Renewables 2025: Global Status Report. Paris : REN21, 2025.

25. Renewable Capacity Statistics 2021 [Электронный ресурс]. Abu Dhabi : International Renewable Energy Agency (IRENA), 2021. URL: https://www.irena.org/publications (дата обращения: 13.07.2026).

26. Kaunda C. S., Kimambo C. Z., Nielsen T. K. Potential of small-scale hydropower for electricity generation in Sub-Saharan Africa // Renewable and Sustainable Energy Reviews. 2011. Vol. 15. No. 6. P. 2021–2029. DOI: 10.1016/j.rser.2011.01.006.

27. Kibler K. M., Tullos D. D. Cumulative biophysical impacts of small and large hydropower development, Nu River, China // Water Resources Research. 2013. Vol. 49. No. 6. P. 3104–3118. DOI: 10.1002/wrcr.20243.

28. Nuclear Power in the United Kingdom [Электронный ресурс]. London: World Nuclear Association, 2022. URL: https://world-nuclear.org (дата обращения: 13.07.2026).

29. World Nuclear Performance Report 2024 [Электронный ресурс]. London: World Nuclear Association, 2024. URL: https://world-nuclear.org/our-association/publications/global-trends-reports/world-nuclear-performance-report-2024 (дата обращения: 13.07.2026).

30. Brook B., Bradshaw C. Key role for nuclear energy in global biodiversity conservation // Conservation Biology. 2015. Vol. 29. No. 2. P. 702–712. DOI: 10.1111/cobi.12433.

31. Hydropower Special Market Report [Электронный ресурс]. Paris: International Energy Agency (IEA), 2021. URL: https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report (дата обращения: 13.07.2026).

32. International Energy Agency. Kazakhstan [Электронный ресурс]. 2022. URL: https://www.iea.org/reports/kazakhstan-2022 (дата обращения: 13.07.2026).

33. Liu Z., Zhu B., Ciais P., Davis S. J., Lu C., Zhong H. et al. De-carbonization of global energy use during the COVID-19 pandemic [Электронный ресурс] // arXiv. 2021. URL: https://arxiv.org/abs/2102.03240 (дата обращения: 13.07.2026).

34. Sharifi M. R. et al. Optimization of hydropower energy generation // Scientific Reports. 2022. DOI: 10.1038/s41598-022-13255-9.

35. Timmerberg S., Kaltschmitt M., Finkbeiner M. Hydrogen and hydrogen-derived fuels through methane decomposition of natural gas: GHG emissions and costs // Energy Conversion and Management: X. 2020. Vol. 7. Art. 100043. DOI: 10.1016/j.ecmx.2020.100043.

36. Shiklomanov I. A. World Water Resources: Modern Assessment and Outlook for the 21st Century. Paris: UNESCO, 1999.

37. The United Nations World Water Development Report 3: Water in a Changing World. Paris: UNESCO Publishing, 2009.

38. Mekonnen M. M., Hoekstra A. Y. The consumptive water footprint of electricity and heat: A global assessment // Environmental Science: Water Research & Technology. 2015. Vol. 1. No. 3. P. 285–297. DOI: 10.1039/C5EW00026B.

39. Renewable Energy Statistics 2019. Abu Dhabi: International Renewable Energy Agency (IRENA), 2019.

40. Zhou Y., Wang Y., Xu Y., Zhang H. Large hydropower development in China: Status, challenges and prospects // Renewable and Sustainable Energy Reviews. 2022. Vol. 161. Art. 112346. DOI: 10.1016/j.rser.2022.112346.

41. De Andrade M. R., Da Silva E. C. The Itaipu Dam: A case study on cooperation and conflict in Latin America // Water International. 2017. Vol. 42. No. 2. P. 191–207. DOI: 10.1080/02508060.2017.1273541.

42. Net Zero by 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector [Электронный ресурс]. Paris: International Energy Agency (IEA), 2021. URL: https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 (дата обращения: 13.07.2026).

43. Закон Республики Казахстан «О поддержке использования возобновляемых источников энергии». 2026.

44. Sovacool B. K. Valuing the greenhouse gas emissions from nuclear power: A critical survey // Energy Policy. 2008. Vol. 36. No. 8. P. 2940–2953. DOI: 10.1016/j.enpol.2008.04.017.

45. Global Electricity Production by Source (World 2024) [Электронный ресурс]. URL: https://www.globalelectricity.org/production-by-source/ (дата обращения: 13.07.2026).

46. Sabine C. L., Feely R. A., Gruber N. et al. The oceanic sink for anthropogenic CO₂ // Science. 2004. Vol. 305. No. 5682. P. 367–371. DOI: 10.1126/science.1097403.

47. Nature Energy [Электронный ресурс]. 2022. URL: https://www.nature.com/articles/s41560-02200979-x (дата обращения: 13.07.2026).

48. Бертан Г. Международное сотрудничество в ядерной области: прошлое, настоящее и перспективы [Электронный ресурс]. Vienna: International Atomic Energy Agency (IAEA), 1978. URL: https://www.iaea.org/sites/default/files/20205381324_ru.pdf (дата обращения: 13.07.2026).

49. International Atomic Energy Agency. Annual Report 2006 [Электронный ресурс]. Vienna: IAEA, 2006. URL: https://www.iaea.org/sites/default/files/2023-04/anrep2006_full.pdf (дата обращения: 13.07.2026).

50. International Atomic Energy Agency. The Agency's Programme and Budget 2015–2016 [Электронный ресурс]. Vienna : IAEA, 2015. URL: https://www.iaea.org/sites/default/files/2023-04/gc60-9.pdf (дата обращения: 13.07.2026).

51. Costs of Decommissioning Nuclear Power Plants. Paris: OECD Nuclear Energy Agency (OECD/ NEA), 2016.

52. World Nuclear Association [Электронный ресурс]. URL: https://world-nuclear.org (дата обращения: 13.07.2026).

53. International Atomic Energy Agency. The Agency's Programme and Budget 2018–2019 [Электронный ресурс]. Vienna: IAEA, 2018. URL: https://www.iaea.org/sites/default/files/2023-04/gc63-5.pdf (дата обращения: 13.07.2026).

54. Schneider M., Froggatt A. The Current Status of the World Nuclear Industry // The World Nuclear Industry Status Report. 2019. DOI: 10.1007/978-3-658-25987-7_3.

55. International Atomic Energy Agency [Электронный ресурс]. Vienna: IAEA, 2019.

56. Kim H. H. S. Generalised trust, institutional trust and political participation: A cross-national study of fourteen Southeast and Central Asian countries // Asian Journal of Social Science. 2014. Vol. 42. No. 6. P. 695–721.

57. Reviewing the Nuclear Nonproliferation Treaty (NPT) / ed. by H. D. Sokolski. Carlisle, PA: Strategic Studies Institute, U.S. Army War College, 2010.

58. International Atomic Energy Agency. The Agency's Programme and Budget 2017–2018 [Электронный ресурс]. Vienna: IAEA, 2017. URL: https://www.iaea.org/sites/default/files/2023-04/gc62-3.pdf (дата обращения: 13.07.2026).

59. Impacts of the Fukushima Daiichi Accident on Nuclear Development Policies. Paris: OECD Publishing, Nuclear Energy Agency, 2017. DOI: 10.1787/9789264276192-en.

60. Ramana M. V., Saikawa E. Choosing a standard reactor: International competition and domestic politics in Chinese nuclear policy // Energy. 2011. Vol. 36. No. 12. P. 6779–6789.

61. Референдум о строительстве АЭС: вклад в экономику и выгоды для Казахстана [Электронный ресурс] // Inbusiness.kz. 2024. URL: https://inbusiness.kz/ru/news/referendum-o-stroitelstve-aes-vklad-vekonomiku-i-vygody-dlya-kazahstana (дата обращения: 13.07.2026).

62. Умархалинова А., Тулегенов М., Нуртазина Ж., Бейcебаев А. Нормативно-правовое регулирование в области учета и контроля ядерных материалов в Республике Казахстан [Электронный ресурс] // Вестник НЯЦ РК. 2019. URL: https://journals.nnc.kz/jour/article/viewFile/189/188 (дата обращения: 13.07.2026).

63. International Atomic Energy Agency. Seventh Review Meeting of the Contracting Parties to the Convention on Nuclear Safety [Электронный ресурс]. Vienna : IAEA, 2017. URL: https://gnssn.iaea.org/regnet/Pages/convention.aspx (дата обращения: 13.07.2026).

64. Pinsky R., Sabharwall P., Hartvigsen J., O'Brien J. Comparative review of hydrogen production technologies for nuclear hybrid energy systems // Progress in Nuclear Energy. 2021. Vol. 123. Art. 103317. DOI: 10.1016/j.pnucene.2020.103317.

65. World Nuclear Association [Электронный ресурс]. URL: https://world-nuclear.org (дата обращения: 13.07.2026).

66. Blinov M. Tokayev did not rule out construction of second and third NPP in Kazakhstan [Электронный ресурс] // Izvestia. 2025. URL: https://en.iz.ru/en/1817658/2025-01-03/tokayev-did-not-rule-out-construction-second-and-third-npp-kazakhstan (дата обращения: 13.07.2026).

67. Mamishev Zh. Kazakhstan has no alternative to nuclear power, says Energy Minister [Электронный ресурс] // Kursiv Media. 2024. URL: https://kz.kursiv.media/en/2024-08-27/kazakhstan-has-no-alternative-to-nuclear-power-says-energy-minister/ (дата обращения: 13.07.2026).