Банктердегі ішкі аудит тиімділігі: жүйелі шолу және тұжырымдамалық модель

Зерттеу мақсаты. Бұл мақалада коммерциялық банктердегі ішкі аудиттің тиімділігі туралы әдебиеттерге жүйелі шолу жасау және алдыңғы зерттеулерде анықталған негізгі детерминанттарды синтездейтін интеграцияланған тұжырымдамалық базаны құру. Ішкі аудиттің тиімділігі тәуекелдерді тиімді басқаруды, корпоративтік басқаруды және банк мекемелеріндегі қаржылық есептіліктің сапасын қамтамасыз етуде, әсіресе нормативтік талаптардың артуы мен цифрлық трансформация жағдайында шешуші рөл атқарады.

Әдіснамасы. Бұл зерттеуде PRISMA шеңберіне негізделген әдебиеттерге жүйелі шолу әдістемесі қолданылады. Академиялық басылымдар Scopus, Web Of Science, ScienceDirect және Google Scholar сияқты негізгі дерекқорлар арқылы алдын ала анықталған қосу және алып тастау критерийлерін пайдалана отырып анықталды. Бастапқыда барлығы 30 жарияланым анықталды және егжей-тегжейлі талдау үшін академиялық зерттеулер мен кәсіби негіздерді қоса алғанда, 21 тиісті дереккөз таңдалды. Таңдалған зерттеулер зерттеу дизайны, зерттелген детерминанттар және негізгі нәтижелер негізінде талданып, жіктелді.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы. Коммерциялық банктердегі ішкі аудиттің тиімділігі туралы фрагменттелген әдебиеттердің жан-жақты синтезін қамтамасыз етуде және ұйымдастырушылық, аудиторлық, басқарушылық, технологиялық және аудиторлық процестердің өзара байланысын түсіндіретін интеграцияланған тұжырымдамалық негізді әзірлеуде жатыр.факторлар. Жеке детерминанттарға бағытталған алдыңғы зерттеулерден айырмашылығы, бұл зерттеу көп өлшемді перспективаны ұсынады және зерттеулердегі, әсіресе Қазақстан сияқты дамушы нарықтардағы маңызды олқылықтарды анықтайды.

Зерттеудің нәтижелері. Алынған нәтижелер коммерциялық банктердегі ішкі аудиттің тиімділігі басқарушылық қолдау, аудиторлардың кәсіби құзыреттілігі, ішкі аудиттің тәуелсіздігі, аудит комитетінің тиімділігі, технологиялық мүмкіндіктер және аудит процесінің сапасы сияқты негізгі факторлармен анықталатынын көрсетеді. Аталған факторлар ішкі бақылау жүйесінің тиімділігін, тәуекелдерді басқаруды және корпоративтік басқару сапасын арттыруға ықпал етеді.

Ұсынылған концептуалдық модель ішкі аудиттің тиімділігін арттыруға бағытталған әрі теориялық негіз қалыптастырып, болашақ эмпирикалық зерттеулер үшін әдістемелік база ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, зерттеу эмпирикалық және концептуалдық тәсілдерді біріктіру арқылы ғылыми әдебиетті толықтырады, сондай-ақ зерттеу олқылықтарын анықтап, әсіресе Қазақстан сияқты дамушы нарықтар контекстінде болашақ зерттеулердің негізгі бағыттарын айқындайды.

1. Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission (COSO). Internal Control – Integrated Framework. – New York: COSO, 2013.

2. Basel Committee on Banking Supervision. Framework for internal control systems in banking organisations. – Basel: BIS, 1998.

3. Basel Committee on Banking Supervision. Internal audit in banks and the supervisor’s relationship with auditors. – Basel: BIS, 2001.

4. Institute of Internal Auditors. International Professional Practices Framework. – Altamonte Springs: IIA, 2020.

5. Hasan A.A. Internal audit and financial reporting quality [Электронный ресурс]. – 2024. – Режим доступа: https://www.researchgate.net/publication/383735044 – DOI: 10.61132/anggaran.v2i4.852.

6. Gayibnazarova M.M. Risk-based internal audit planning [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/42234 – DOI: 10.5281/zenodo.13830322.

7. Василенко М.Е., Вебер А.Ю. Оценка эффективности внутреннего контроля в коммерческих банках [Электронный ресурс]. – 2023. – Режим доступа: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39212072.

8. Turetken O. Internal audit effectiveness: Operationalization and influencing factors // Managerial Auditing Journal. – 2019. – DOI: 10.1108/MAJ-08-2018-1980.

9. Page M.J., McKenzie J.E., Bossuyt P.M. et al. The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews // BMJ. – 2021. – Vol. 372. – n71. – DOI: 10.1136/bmj.n71.

10. Handoyo S. Mapping the landscape of internal auditing effectiveness: A bibliometric approach // Cogent Business & Management. – 2024. – DOI: 10.1080/23311975.2023.2289200.

11. Hazaea S.A. et al. The impact of internal audit system on performance: Evidence from emerging markets // Humanities and Social Sciences Communications. – 2024. – DOI: 10.1057/s41599-024-03835-3.

12. Jaber T.A. Internal auditors’ characteristics, internal audit effectiveness, and enterprise risk management in Jordan: A resource-based view // International Journal of Economics and Management. – 2024. – DOI: 10.47836/ijeam.18.2.09.

13. Hussen A. et al. Internal audit effectiveness and its determinant factors in commercial banks of Ethiopia // International Journal of Accounting, Finance and Risk Management. – 2023. – DOI: 10.11648/j.ijafrm.2023080.

14. Qadri F.A. Impact of internal audit on the financial performance: A study of banking sector in Saudi Arabia [Электронный ресурс]. – 2025. – DOI: 10.38177/ajast.2025.9104.

15. Baqir N. Corporate governance, effectiveness of internal audit function and fraud in Islamic banking in Indonesia // Asian Pacific Financial Journal. – 2023. – DOI: 10.21532/apfjournal.v8i1.272.

16. Lambekova, A., Nurgalieva, A., Syzdykova, E., Zhanibekova, G., & Aff, J. Development of internal audit // Journal of Advanced Research in Law and Economics. – 2017. – Vol. 8. – Issue 8(30). – P. 2483–2489. – DOI: 10.14505/jarle.v8.8(30).19.

17. Мусацкая Я.С. Внутренний аудит в системе обеспечения кибербезопасности коммерческого банка // Экономика и управление: научный журнал. – 2024. – DOI: 10.52575/2687-0932-2024-51-2-393-401.

18. Dung N.T.H. Spillover effects of internal audit effectiveness among commercial banks // International Journal of Advanced and Applied Sciences. – 2023.

19. Gyimah P. Bank sustainability: Do corporate governance and internal audit quality matter? // World Development Sustainability. – 2023. – DOI: 10.1016/j.wds.2025.100222.

20. Mohammad A. Internal audit governance factors and their effect on the risk-based auditing adoption of commercial banks in Jordan // Data and Metadata. – 2025. – DOI: 10.56294/dm2025464.

21. Жильцова К.И. Методы оценки эффективности управления банком и совершенствие // Торговля и рынок. – 2023. – № 3(67). – Т. 2.

22. Hamraqulov E.O. Improvement of audit quality control in banks // World Economics & Finance Bulletin. – 2023.

23. Барахоева М.С., Хугоева Л.И. Система внутреннего контроля в банках // Управленческий учет. – 2023. – DOI: 10.25806/uu10-32022786-790.