Физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтудың интегративті моделі

Зерттеудің мақсаты - физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтуға әсер ететін кедергі келтіретін және ықпал ететін факторларды, кедергілерді кешенді түрде зерттеу. Оларды біртұтас, жүйелі жүйеге біріктіру нәтижесінде кешенді шешімдер әзірлеуге және жұмыспен қамту бағдарламаларының тиімділігін арттыруға мүмкіндік берді.

Әдіснамасы - физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтуға әсер ететін факторлар мен кедергілерді зерттеу аясында отандық және шетелдік ғылыми әдебиеттерге шолу жасалды. Жұмысқа орналасуға кедергі келтіретін және ықпал ететін факторларды анықтауға арналған жұмыстарды талдау физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтудың интегративті моделін жасауға негіз болды.

Зерттеудің өзіндік ерекшелігі / құндылығы - кешенді шешімдерді ұсыну және жұмыспен қамту бағдарламаларының тиімділігін арттыру үшін жұмыспен қамтудың интегративті моделін жасауға мүмкіндік берген физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтуға кедергі келтіретін және көмекші факторлар мен кедергілерді кешенді зерттеу болып табылады.

Зерттеу нәтижелері - физикалық кемістігі бар адамдарды жұмыспен қамтуға кедергі келтіретін бірқатар факторлар мен кедергілерді анықтауды қамтиды, олардың ішінде: физикалық, психологиялық, коммуникациялық және технологиялық кедергілер, кемсітушілік, отбасының шамадан тыс қамқорлығы, физикалық кемістігі бар адамдардың еңбекке қабілеттілігіне кадрларды іріктеу жөніндегі мамандардың күмән келтіруі анықталды. Сондай-ақ ұйымдастырушылық, әлеуметтік, жеке және құрылымдық кедергілер ретінде жұмыспен қамтудың көмекші факторлары анықталды.

1. Nishioka S., Wakabayashi H. - Interaction between malnutrition and physical disability in older adults: is there a malnutrition-disability cycle? // Nutrition reviews. – 2023. Vol. 81, No 2. - P. 191-205.

2. Муканова А.С., Окутаева С.Т., Байбаш Г.К., Недоспасова О.П. - Инклюзивный рынок труда в Казахстане: барьеры и меры поддержки трудоустройства людей с инвалидностью // Вестник университета «Туран». – 2025. - №2 – С. 266-282.

3. Lee HY. - A study about the influence on the job maintenance period of individual characteristic, job training, job satisfaction by disability type employment workers. // Social Welf Policy. – 2008. Vol. 32, No 109.

4. Gleason C. W. - The use of Job Families for the physically handicapped. // Psychological Bulletin. – 1943. Vol. 40, No 9. - P. 714–718.

5. Shahidi F., Jetha A., Kristman V., Smith P., Gignac M. - The Employment Quality of Persons with Disabilities: Findings from a National Survey. // Journal of Occupational Rehabilitation. – 2023. No 33. – P. 785–795.

6. Park H.N., Lee S.J., Yoon, J.Y. - Impact of rehabilitation services on employment outcomes for individuals with physical disabilities: a propensity score matching analysis. // BMC Public Health. – 2024. Vol. 24. No. 1534.

7. Rumrill P. D., Scheff, C. M. - Impact of the ADA on the Employment and Promotion of Persons who are Visually Impaired. // Journal of Visual Impairment & Blindness. – 1997. Vol. 91. No 5. P. 460-466.

8. Смолева Е. О. - Барьеры инклюзии на рынке труда в восприятии социально уязвимых категорий населения (на примере Северо-Западного федерального округа) // Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены. – 2018. - №4. - С.351—368.

9. Wided R., Abdulaziz A. - Facilitating Sustainable Employment for People with Physical Disabilities: A Pathway to Inclusion: An ISM-MICMAC Approach. // JDR. - 2024. Vol. 3. No 6.

10. Nickerson R. S. - Human factors and the handicapped // Human factors. - 1978. Vol. 20. No 3. P. 259–272.

11. Wong J., Kallish N., Crown D., Capraro P., Trierweiler R., Wafford Q. E., Tiema-Benson L., Hassan S., Engel E., Tamayo C., Heinemann A. W. - Job Accommodations, Return to Work and Job Retention of People with Physical Disabilities: A Systematic Review. // Journal of occupational rehabilitation. – 2021. Vol. 31. No 3. P. 474–490.

12. Samridhi R., Murray N., Prasad K., Gurung P. - Lived Employment Experiences of Persons with Physical Disabilities in Nepal: A Phenomenological Study.” // Scandinavian Journal of Disability Research. – 2022. Vol. 24. No 1. P. 136–150.

13. Ravaud J. F., Madiot B., Ville, I. - Discrimination towards disabled people seeking employment. // Social science & medicine. – 1992. Vol. 35. No 8. P. 951–958.

14. Joshi B., Thomas B. - Barriers Faced by Persons with Disabilities in Formal Employment in India. Disability. // CBR & Inclusive Development. – 2020. No 30. P.125-132.

15. Ramachandra SS., Murthy GV., Shamanna BR., Allagh KP., Pant HB., John N. - Factors Influencin Employment and Employability for Persons with Disability: Insights from a City in South India. // Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine. – 2017. No 21. P. 36-41.

16. Morwane R. E., Bornman J., Dada S. - Barriers and facilitators experienced by individuals with complex communication needs in accessing employment. // Augmentative and Alternative Communication. - 2025. P. 1–13.

17. Schmidt S. H., Oort-Marburger D., Meijman, T. F. - Employment after rehabilitation for musculoskeletal impairments: the impact of vocational rehabilitation and working on a trial basis. // Archives of physical medicine and rehabilitation. – 1995. Vol. 76. No 10. P. 950–954.

18. Park H.N., Lee S.J. Yoon, J.Y. - Impact of rehabilitation services on employment outcomes for individuals with physical disabilities: a propensity score matching analysis. // BMC Public Health. – 2024. Vol 24. No 1534.

19. Jupille J., Deloffre S., Leguay D., Chirio-Espitalier M. - Disability, recruitment and job retention: Identifying barriers and facilitators from the employers' point of view. // Work (Reading, Mass.). – 2025. Vol 80. No 1. P. 202–211.

20. Visagie S., Eide A. H., Dyrstad K., Mannan H., Swartz L., Schneider M., Mji, G., Munthali A., Khogali M., van Rooy G., Hem K. G., MacLachlan, M. - Factors related to environmental barriers experienced by persons with and without disabilities in diverse African settings. // PloS one. - 2017. Vol 12. No 10.

21. Ingamells W., Rouse S., Worsfold P. - Employment of the disabled in the hotel and catering industry: assumptions and realities // International Journal of Hospitality Management. – 1991. Vol 10. No 3. P. 279–287.