ESG-трансформация университеттердің бәсекеге қабілеттілігінің факторы ретінде

Зерттеу ESG университеттерінің стратегиялық, тұрақты дамуына экологиялық, әлеуметтік және басқару принциптерін біріктіру қажеттілігінен туындайды. Бұл олардың бәсекеге қабілеттілігін арттырады, бірақ сонымен бірге жаңа қаржылық, ұйымдастырушылық және беделді тәуекелдерді тудырады. Тәуекелдерді басқаруға мүмкіндік беретін және білім беру нарығындағы университеттердің позициясын күшейтетін трансформация моделін әзірлеу өзекті міндет болып табылады және тұрақты даму мен стратегиялық басқаруға жүйелі көзқарасты қамтамасыз етеді.

Зерттеудің мақсаты ‒ ESG қағидаттарын, тиімді тәуекелдерді басқаруды және тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізуді біріктіру арқылы олардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін қазақстандық университеттердің трансформация моделін әзірлеу.

Зерттеу әдістемесі. Зерттеу қазақстандық университеттердің тұрақты дамуына деген көзқарастарын талдауды және олардың ESG қағидаттарын енгізуге дайындығын бағалауды қамтыды. Негізгі экологиялық, әлеуметтік және басқару тәуекелдері, сондай-ақ халықаралық аренада университеттердің бәсекеге қабілеттілігін арттыратын факторлар анықталды. Талдау негізінде ESG-ні стратегиялық жоспарлауға, соның ішінде жауапты ресурстарды басқаруды, әлеуметтік бағдарламаларды, ашықтықты арттыруды және басқару этикасын біріктіру бойынша ұсыныстар ұсынылды. Әлеуметтік инклюзивтілікті, экологиялық тұрақтылықты және цифрлық трансформацияны арттыруға бағытталған халықаралық тәжірибе мен жергілікті ерекшеліктерді ескеретін университеттерді трансформациялау моделі әзірленді, бұл олардың бәсекеге қабілеттілігі мен қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Зерттеудің өзіндік ерекшелігі (құндылығы). Зерттеу бәсекеге қабілеттілікті және орнықты дамуды арттыру үшін Қазақстанның халықаралық тәжірибесі мен ерекшеліктерін ескеретін тәуекелдерді басқару мен ESG-қағидаттарын біріктіретін университеттерді трансформациялау моделін ұсынады.

Нәтижелер экологиялық тұрақтылық, әлеуметтік жауапкершілік және этикалық басқару университеттердің беделіне, инвестициялық тартымдылығына және қаржылық тұрақтылығына әсер ететін бәсекеге қабілеттіліктің негізгі факторлары екенін көрсетеді. ESG принциптерін біріктіру тәуекелдерді басқарудың және тұрақты даму мақсаттарына жетудің тиімді құралы ретінде әрекет етеді.

1. Стратегия «Казахстан ‒ 2050»: новый политический курс: Послание Главы государства народу Казахстана от 14 декабря 2012 г. ‒ Режим доступа: https://akorda.kz/upload/Стратегия%20Казахстан-2050.doc

2. План мер по реализации целей устойчивого развития ООН на 2024 год: Утверждён Координационным советом по ЦУР (новости) // КазТАГ, 05.01.2024. ‒ Режим доступа: https://kaztag.kz/ru/news/plan-mer-po-realizatsii-tseley-ustoychivogo-razvitiya-oon-na-2024-god-utverdili-v-kazakhstane

3. О Национальном плане развития Республики Казахстан до 2029 года : Постановление // Официальный правовой акт. — Режим доступа: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2400000611

4. Ускеленова А., Ƃейсенова М., Наурызбекова А. Взаимосвязь модели «пятерной спирали» и принципов ESG в контексте инновационного развития Республики Казахстан. Central Asian Economic Review. 2025;(4):103-115. https://doi.org/10.52821/2789-4401-2025-4-103-115

5. Ali M., Smith J., Johnson R. ESG implementation in higher education institutions and its effecton reputation / M. Ali, J. Smith, R. Johnson // Journal of Sustainable Education. – 2021. – Vol. 12, No. 3. – P. 112–128.

6. Ozsen T., Kara A. Adaptation strategies of universities to environmental and social challenges / T. Ozsen, A. Kara // International Journal of Educational Management. – 2020. – Vol. 34, No. 7. – P. 1405–1420.

7. Koh H., Lim S., Tan P. ESG initiatives and student attraction: empirical evidence / H. Koh, S. Lim, P. Tan // Higher Education Quarterly. – 2019. – Vol. 73, No. 2. – P. 210–225.

8. Aevoae G., Marcu D., Petrescu F. Risk assessment in ESG integration at universities / G. Aevoae, D. Marcu, F. Petrescu // Sustainability in Education. – 2020. – Vol. 8, No. 1. – P. 33–49.

9. Zahari A., Mohd S., Ismail R. Organizational culture change in response to ESG / A. Zahari, S. Mohd, R. Ismail // Journal of Organizational Change Management. – 2019. – Vol. 32, No. 5. – P. 475–490.

10. Jones E., Brown L., Williams K. Social initiatives and partnership development in universities / E. Jones, L. Brown, K. Williams // Education and Society. – 2021. – Vol. 39, No. 3. – P. 55–70.

11. Vasconcellos F., Teixeira A. Financial impact of ESG practices in higher education / F. Vasconcellos, A. Teixeira // International Journal of Educational Finance. – 2020. – Vol. 6, No. 2. – P. 88–102.

12. Kuzmina J., Petrov V., Ivanov A. Adaptive financial tools for university sustainability / J. Kuzmina, V. Petrov, A. Ivanov // Journal of Educational Economics. – 2019. – Vol. 11, No. 4. – P. 210–226.

13. Khamisu M., Bello A., Adamu H. Comprehensive assessment of ESG initiatives in universities / M. Khamisu, A. Bello, H. Adamu // Global Journal of Education. – 2021. – Vol. 14, No. 1. – P. 50–68.

14. González-Alvarado T., Martínez P., López R. University-community engagement and sustainable development / T. González-Alvarado, P. Martínez, R. López // Sustainability and Society. – 2020. – Vol. 7, No. 2. – P. 99–115.

15. University of Cambridge. (n.d.). Title of the document or webpage. Retrieved February 23, 2025 https://www.cam.ac.uk

16. ETH Zurich ETH Zurich. (n.d.). Title of the document or webpage. Retrieved February 23, 2025 https://ethz.ch

17. Берсимбаева А. Б., Берсимбаев Е. Р., Майдырова А. Б. Оценка внедрения принципов ESG в ведущих университетах Казахстана // Scientific Journal of Pedagogy and Economics. – 2025. – №4. – С. 372–383.

18. Гаврильева Т. Н. Устойчивое развитие университетов: мировые и российские практики // Вестник международных исследований. – 2023. – №12. – С. 45–59.

19. Каратаева Г. А. ESG-подход и развитие социальной ответственности университетов Казахстана // Экономика и менеджмент в образовании. – 2024. – №2. – С. 89–98.

20. Lozano R., Barreiro-Gen M. Green Campus Initiatives: Their Impact on Environmental Performance in Higher Education Institutions // Sustainability. – 2023. – Vol. 15(2). – P. 1250–1264.

21. Министерство науки и высшего образования Республики Казахстан. Сегодня в Казахстане функционирует 122 высших учебных заведений. ‒ URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/activities/31809

22. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Высшее образование в Республике Казахстан: статистический отчёт ‒ на начало 2024-2025 учебного года. ‒ URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/stat-edu-science-inno/publications/196856/

23. QS World Unversity Rankings 2025: 5 Казахстанских ВУЗов улучшили позиции, 05 июня 2024. МНВО РК ‒ режим доступа: https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/press/news/details/786682?lang=ru

24. Стремление к лучшему: результаты нового рейтинга лучших университетов Азии 2025 года ‒ QS Asia University Rankings 2025. ‒ режим доступа: https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/press/news/details/878515?lang=ru

25. Support for Students with Disability and Special Learning Needs: Policy and Procedures of the autonomous organization of education Nazarbayev University. – Nazarbayev University, Office of the Provost. – 2023. – PDF. – Режим доступа: https://ie.nu.edu.kz/wp-content/uploads/2023/08/Support-for-Students-withDisability-and-Special-Learning-Needs-Policy-and-Procedures-of-NU.pdf. – Дата обращения: 06.12.2025.

26. Disability and Special Needs – Support. – Nazarbayev University. – Режим доступа: https://hwd.nu.edu.kz/support. – Дата обращения: 06.12.2025.

27. Diversity and Inclusion – CiLT (Centre for Teaching & Learning). – Nazarbayev University. – Режим доступа: https://cilt.nu.edu.kz/diversityinclusion. – Дата обращения: 06.12.2025.

28. Ozim – Social Development Fund, Nazarbayev University (project). – Nazarbayev University Social Development Fund. – Режим доступа: https://fund.nu.edu.kz/en/programs/social-projects/socialprojects-2020/ozim-project/. – Дата обращения: 06.12.2025.

29. Creating conditions for inclusive education in Kazakhstan: A case study of a resource center in Astana (project page). – Nazarbayev University, Graduate School of Education. – Режим доступа: https://research.nu.edu.kz/en/projects/creating-conditions-for-inclusive-education-in-kazakhstan-a-case-. – Дата обращения: 06.12.2025.

30. Nazarbayev University Library. Disability Support and Inclusion. Inclusive Library Program: Equal Access for Everyone. – Nazarbayev University Library. – Режим доступа: https://library.nu.edu.kz/page71065883.html. – Дата обращения: 06.12.2025

31. University of Oxford. Oxford University sustainability report 2022 [Электронный ресурс]. – 2022. – Режим доступа: https://www.ox.ac.uk/sustainability

32. Nazarbayev University. Nazarbayev University strategic development plan 2021–2025 [Электронный ресурс]. – 2021. – Режим доступа: https://nu.edu.kz/strategic

33. Stanford University. Stanford Sustainability Plan 2023 [Электронный ресурс]. – 2023. – Режим доступа: https://sustainability.stanford.edu

34. National University of Singapore. Sustainability at NUS: Advancing Environmental, Social and Governance Goals [Электронный ресурс]. – National University of Singapore, 2021. – Режим доступа: https://www.nus.edu.sg/sustainability

35. University of Melbourne. Sustainability Initiatives at the University of Melbourne [Электронный ресурс]. – University of Melbourne, 2021. – Режим доступа: https://sustainability.unimelb.edu.au/

36. Forte, S. H. A. C., Ferreira, C. M. M., de Araújo Filho, J. A., de Araújo Nascimento, L., & Pompeu, R. M. (2024). ESG in the Internationalization of Higher Education Institutions. Revista de Gestão Social e Ambiental, 18(9), 1-21. https://www.proquest.com/openview/fc84c7d261e73a6e0ed34731568a408b/1?pqorigsite=gscholar&cbl=2031968

37. Adambekova, A., Adambekov, N., Amankeldy, N., & Salimbayeva, R. (2023). Scientificjustificationfor the specific application of ESG principles. Journal of Economic Research & Business Administration, 146(4), 26-39. https://be.kaznu.kz/index.php/math/article/view/2737