Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдеріндегі жаңартылатын энергияны тұтынудың экономикалық өсімге әсері

Қазіргі заманғы әлемдік экономиканың дамуы жаңартылатын энергия көздерінің маңызының артуымен қатар жүруде, бұл энергетикалық қауіпсіздікті арттыру, өндірістің көміртек сыйымдылығын төмендету және орнықты экономикалық дамуды қамтамасыз ету міндеттерімен айқындалады. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) елдері үшін жаңартылатын энергетика экономиканың құрылымдық трансформациясы және энергетикалық балансты әртараптандыру қажеттілігі жағдайында ерекше маңызға ие болып отыр.

Зерттеу мақсаты – 1997–2021 жылдар аралығында ТМД елдеріндегі соңғы энергия тұтыну құрылымындағы жаңартылатын энергия көздерінің үлесі мен экономикалық өсім арасындағы өзара байланысты эмпирикалық тұрғыда бағалау. Зерттеу барысында ТМД-ның алты елі (Қырғызстан, Ресей Федерациясы, Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы, Тәжікстан Республикасы және Өзбекстан Республикасы) бойынша деректер негізінде елдер арасындағы гетерогенділікті, сондай-ақ уақыт бойынша тұрақты институционалдық және құрылымдық ерекшеліктерді ескеруге мүмкіндік беретін бекітілген әсерлер (fixed effects) үлгісіндегі регрессиялық модель қолданылды.

Зерттеудің ғылыми маңыздылығы ТМД елдеріндегі жаңартылатын энергияны тұтыну мен экономикалық өсім арасындағы өзара байланысты ашатын эмпирикалық бағалауларды алуымен сипатталады. Жұмыстың практикалық маңыздылығы энергетикалық және экономикалық дамудың ұзақ мерзімді стратегияларын әзірлеуге арналған аналитикалық бағдарларды қалыптастыруда көрініс табады, бұл ретте нәтижелердің интерпретациясы орнықты өзара байланыстарды анықтаумен шектеліп, қатаң себеп-салдарлық қорытындылар жасауды көздемейді.

Алынған нәтижелер жаңартылатын энергия көздерінің үлесінің артуы мен жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнім деңгейі арасында статистикалық тұрғыдан мәнді оң өзара байланыстың бар екенін көрсетеді. Сонымен қатар, инвестициялық белсенділік пен демографиялық фактордың экономикалық өсімді қалыптастырудағы шешуші рөлі расталды, ал сыртқы сауда зерттелген кезеңде ТМД елдері үшін орнықты экономикалық өсім көзі ретінде айқындалмады.

1. Güler İ., Aydinbaş Y. E. Proposing sustainable development and growth strategies for CIS-7 countries by investigating the persistence of consumption-based and production-based CO₂ emissions // Regional Science Policy & Practice. – 2024. – Vol. 16, No. 10. – Art. 100114

2. United Nations Economic Commission for Europe. UNECE renewable energy status report 2022. – Paris: REN21, 2022. – URL: https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/REN21_UNECE2022_FullReport.pdf (дата обращения: 05.09.2024).

3. Shahbaz M., Raghutla C., Chittedi K. R., Jiao Z., Vo X. V. The effect of renewable energy consumption on economic growth: Evidence from the renewable energy country attractive index: MPRA Paper No. 101168. – Munich: Munich Personal RePEc Archive, 2020. – URL: https://mpra.ub.uni-muenchen.de/101168/ (дата обращения: 05.09.2024).

4. Avazkhodjaev S., Usmonov J., et al. The causal nexus between renewable energy, CO₂ emissions, and economic growth: New evidence from CIS countries // International Journal of Energy Economics and Policy. – 2022. – Vol. 12, No. 6. – P. 248–260. – DOI: 10.32479/ijeep.13589.

5. Çağlayan Akay E., Abdieva R., Oskonbaeva Z. The causal relationship between renewable energy consumption, economic growth and carbon dioxide emissions: Evidence from Middle East and North Africa countries // Proceedings of the International Conference on Eurasian Economies. – 2015.

6. Sobirov Y., Khodjaniyozov E., Fayzullayev N. Nexus between energy consumption and sustainable economic growth in CIS countries // Journal of East–West Business. – 2024. – Vol. 30, No. 4. – P. 363–389. – DOI: 10.1080/10669868.2024.2346095.

7. Sadorsky P. Renewable energy consumption and income in emerging economies // Energy Policy. – 2009. – Vol. 37, No. 10. – P. 4021–4028. – DOI: 10.1016/j.enpol.2009.05.003.

8. Bhattacharya M., Paramati S. R., Ozturk I., Bhattacharya S. The effect of renewable energy consumption on economic growth: Evidence from top 38 countries // Applied Energy. – 2016. – Vol. 162. – P. 733–741. – DOI: 10.1016/j. apenergy.2015.10.104.

9. Akhmetova L., Ivanov P. Renewable energy development in the CIS countries: Challenges and opportunities // Energy Policy. – 2021. – Vol. 149. – Art. 112014. – DOI: 10.1016/j.enpol.2021.112014.

10. Menyah K., Wolde-Rufael Y. CO₂ emissions, nuclear energy, renewable energy and economic growth in the US // Energy Policy. – 2010. – Vol. 38, No. 6. – P. 2911–2915. – DOI: 10.1016/j.enpol.2010.01.029.

11. Ozturk I. A literature survey on energy-growth nexus // Energy Policy. – 2010. – Vol. 38. – P. 340–349. – DOI: 10.1016/j.enpol.2009.09.024.

12. World Bank. World Development Indicators 2025 [Электронный ресурс]. – URL: https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators (дата обращения: 05.09.2024).

13. Hausman J. A. Specification tests in econometrics // Econometrica. – 1978. – Vol. 46, No. 6. – P. 1251–1271

14. Azam A., Rafiq M., Shafique M., Yuan J. Renewable electricity generation and economic growth nexus in developing countries: An ARDL approach // Economic Research – Ekonomska Istraživanja. – 2021. – Vol. 34, No. 1. – P. 2423–2446.

15. Grabara J., Tleppayev A., Dabylova M., Mihardjo L. W. W., Dacko-Pikiewicz Z. Empirical research on the relationship amongst renewable energy consumption, economic growth and foreign direct investment in Kazakhstan and Uzbekistan // Energies. – 2021. – Vol. 14, No. 2. – Art. 332. – DOI: 10.3390/en14020332.