Қазақстандағы импортты алмастыруды бюджеттік қаржыландыру: салалық талдау және нәтижелілікті бағалау (2022–2024)

«Жаңа Қазақстан» тұжырымдамасы (2022) COVID-19 пандемиясы мен 2022–2023 жж. геосаяси шиеленіс салдарынан күшейген логистикалық үзілістер жағдайында қалыптасты. Қазақстан Республикасында өңделген тауарларды тұтынуда импорттың үлесі 60%-дан асады, бұл ұлттық экономиканың орнықтылығына қатер төндіреді. Зерттеудің мақсаты – импортты алмастыру саясатын талдау. Екі қыр қарастырылды: бюджеттік басымдықтарды айқындау және «Жаңа Қазақстанды» қалыптастырудағы мемлекеттік шығыстарды бақылау тетіктері. Ғаламдық тұрақсыздық пен сыртқы экономикалық қиындықтар импортты алмастыруға деген қызығушылықты арттырды. Зерттеудің хронологиялық шеңбері 2022–2025 жж. (болжам) қамтиды.

Тетіктің мәні экономикалық егемендікті нығайта отырып, ұлттық өндірісті қатар дамытуда. Әдіснамалық негіз ретінде салыстырмалы және құрылымдық-функционалдық талдау, бюджеттік ассигнациялар өсімінің (базистік және тізбектік) қарқындарын есептеу қолданылды; мемлекеттік инвестициялар көлемі мен отандық өндіріс өсімі арасындағы корреляция коэффициенттері анықталды. Бұған қоса, шығыстарды бақылаудың цифрлық құралдары бағаланды. Авторлар импортты алмастырудың теориялық негіздері мен әлемдік тәжірибесін талдайды. Негізгі назар Қазақстан жағдайындағы бюджеттік қаржыландыру мен оның нәтижелілігіне аударылды.

Нəтижелер ең жоғары экономикалық тиімділік екі салада – фармацевтика мен ақпараттық технологияларда – байқалатынын көрсетті. Жұмыста үш типтегі болжамдық көрсеткіштер ұсынылды: ЖІӨ өсімі, импортқа тәуелділіктің қысқаруы, жұмыспен қамтудың артуы. Зерттеу стратегияны іске асырудағы кедергілерді айқындады және оларды еңсерудің үш бағытын ұсынды: инфрақұрылымды дамыту, ғылыми-зерттеу әзірлемелерін ынталандыру, инвестиция тарту. Ғылыми жаңалық импортты алмастырудың бюджеттік қайтарым коэффициентін (ИБҚК) есептеудің авторлық әдістемесін әзірлеумен байланысты; ол 2022–2024 жж. деректері негізінде төрт басым сала бойынша апробацияланды. Импортты алмастыру саясатының нәтижелілігі мемлекеттік бюджет тұрғысынан бағаланды. Материалдардың практикалық құндылығы мемлекеттік басқару органдарына, талдаушыларға және ғылыми қауымдастыққа арналған. Қазақстанның фармацевтикасы мен ІТ-секторы үшін бюджеттік қаржыландыру құрылымын оңтайландыруға бағытталған нысаналы ұсынымдар тұжырымдалды.

1. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Статистические данные по внешней торговле и отраслевой структуре потребления [Электронный ресурс] // Бюро национальной статистики [web-сайт]. – 2023. – URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 08.09.2025).

2. Национальный Банк Республики Казахстан. Платёжный баланс и внешняя торговля Республики Казахстан [Электронный ресурс] // Национальный Банк Республики Казахстан [web-сайт]. – 2023. – URL: https://nationalbank.kz (дата обращения: 12.09.2025).

3. Токаев К.-Ж. К. Послание Главы государства народу Казахстана от 16 марта 2022 года [Электронный ресурс] // Официальный сайт Президента Республики Казахстан [web-сайт]. – 2022. – URL: https:// www.akorda.kz (дата обращения: 18.09.2025).

4. Министерство финансов Республики Казахстан. Отчётные данные об исполнении бюджета ибюджетных программах Республики Казахстан [Электронный ресурс] // Министерство финансов Республики Казахстан [web-сайт]. – 2023. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/minfin (дата обращения: 21.09.2025).

5. Ohlin B. Interregional and International Trade. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1933. – 617 p.

6. List F. The National System of Political Economy. – London: Longmans, Green and Co., 1909. – 454 p.

7. Schumpeter J. A. The Theory of Economic Development. – Cambridge, MA: Harvard University Press,1934. – 255 p.

8. Keynes J. M. The General Theory of Employment, Interest and Money. – London: Macmillan, 1936. – 403 p.

9. Porter M. E. The Competitive Advantage of Nations. – New York: Free Press, 1990. – 855 p.

10. Smith A. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. – London: W. Strahan and T. Cadell, 1776. – 2 vols.

11. Ricardo D. On the Principles of Political Economy and Taxation. – London: John Murray, 1817. – 319 p.

12. Juhász R., Lane N., Rodrik D. The New Economics of Industrial Policy // Annual Review of Economics. – 2024. – Vol. 16. – P. 213–242. – DOI: 10.1146/annurev-economics-081023-024638.

13. Criscuolo C., Gonne N., Kitazawa K., Lalanne G. Are Industrial Policy Instruments Effective? AReview of the Evidence in OECD Countries. – Paris: OECD Publishing, 2022. – DOI: 10.1787/57b3dae2-en.

14. UNIDO. Industrial Development Report 2022: The Future of Industrialization in a Post-PandemicWorld. – Vienna: United Nations Industrial Development Organization, 2021. – 238 p.

15. Cherif R., Hasanov F. The Pitfalls of Protectionism: Import Substitution vs. Export-Oriented IndustrialPolicy. IMF Working Paper WP/24/86. – Washington, DC: International Monetary Fund, 2024. – 39 p.

16. Gebrewolde T. M., Rockey J. The Effectiveness of Industrial Policy in Developing Countries: CausalEvidence from Ethiopian Manufacturing Firms // Journal of Development Effectiveness. – 2023. – Vol. 15, № 2. – P. 196–222.

17. Simola H. Made in Russia? Assessing Russia’s Potential for Import Substitution // BOFIT Policy Brief.– 2022. – № 3. – Helsinki: Bank of Finland Institute for Emerging Economies, 2022. – 16 p.

18. Aubakirova G. M., Isataeva F. M., Biryukov V. V. Import Substitution as a Strategy for the Developmentof Countries with a Transitional Economy: The Experience of Kazakhstan // Central Asian Economic Review. 2023. – № 5 (152). – P. 21–37.

19. Nassyrova A., Niyazbekova Sh., Ilyas A., Zhanabayeva Zh. K., Khassenova K., Tlessova E. B. Roleof the Industry Import Substitution Strategy in the Country Economy // Proceedings of the IV International Scientific and Practical Conference “Anthropogenic Transformation of Geospace: Nature, Economy, Society” (ATG 2019). – Atlantis Press, 2020. – P. 35–40. – DOI: 10.2991/aer.k.200202.005.

20. Кайгородцев А. А. Промышленная политика как инструмент обеспечения экономической безопасности Республики Казахстан // Экономическая безопасность. – 2021. – Т. 4, № 2. – С. 535–552. – DOI: 10.18334/ecsec.4.2.112037.

21. Денисова О. К., Рахимбердинова М. У. Развитие импортозамещения как фактор обеспеченияпродовольственной безопасности Казахстана // Экономика: стратегия и практика. – 2021. – Т. 16, № 2. – С. 107–115. – DOI: 10.51176/1997-9967-2021-2-107-115.

22. Аубакирова Г. М., Исатаева Ф. М. Цифровизация промышленности Казахстана: факторы, тенденции, перспективы // Экономика, предпринимательство и право. – 2021. – Т. 11, № 2. – С. 341–352. DOI: 10.18334/epp.11.2.111527.

23. OECD. Insights on the Business Climate in Kazakhstan. – Paris: OECD Publishing, 2023. – 94 p. –ISBN 978-92-64-95252-2. – URL: https://www.oecd.org/en/publications/insights-on-the-business-climate-inkazakhstan_bd780306-en.html (дата обращения: 23.09.2025).

24. OECD. Diversifying Kazakhstan’s Exports: Institutions, Policies, Infrastructures. – Paris: OECD Publishing, 2024. – 98 p. – DOI: 10.1787/7f9cd8aa-en. – ISBN 978-92-64-47398-0.

25. World Bank. Kazakhstan Economic Update: Economic Recovery During Challenging Times. –Washington, DC: World Bank, 2023. – URL: https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/f1ee7e1e-f967-4c0c-a37f-14617a2b8ebd (дата обращения: 25.09.2025).

26. Baquie S., Huang Y., Jaumotte F., Kim J., Parente R. M., Pienknagura S. Industrial Policies: Handlewith Care. IMF Staff Discussion Note No. 2025/002. – Washington, DC: International Monetary Fund, 2025. 31 p. – DOI: 10.5089/9798229000642.006.

27. Республика Казахстан. Бюджетный кодекс Республики Казахстан от 4 декабря 2008 года № 95IV [Электронный ресурс] // Әділет [web-сайт]. – 2008. – URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K080000095_ (дата обращения: 27.09.2025).

28. Орлов А. И. Эконометрика. – М.: Экзамен, 2002. – 576 с.

29. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Статистика промышленности и отраслевые показатели Республики Казахстан [Электронный ресурс] // Бюро национальной статистики [web-сайт]. – 2024. – URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 30.09.2025).

30. Счётный комитет по контролю за исполнением республиканского бюджета. Заключения и отчёты по контролю эффективности использования бюджетных средств [Электронный ресурс] // Счётный комитет Республики Казахстан [web-сайт]. – 2023. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/esep (дата обращения: 02.10.2025).

31. Министерство индустрии и инфраструктурного развития Республики Казахстан. Данные о реализации индустриальной политики и мерах государственной поддержки [Электронный ресурс] // Министерство индустрии и инфраструктурного развития Республики Казахстан [web-сайт]. – 2023. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/miid (дата обращения: 06.10.2025).

32. Министерство национальной экономики РК. Государственные программы индустриального развития [Электронный ресурс]. – 2023. – URL: https://www.gov.kz (дата обращения: 09.10.2025).

33. Закон Республики Казахстан «О республиканском бюджете на 2024–2026 годы» [Электронный ресурс] // Әділет. – 2023. URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 13.10.2025).

34. Агентство по стратегическому планированию и реформам РК. Отчёты и статистика. – 2023. URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 18.10.2025).

35. International Monetary Fund. World Economic Outlook: Navigating Global Divergences. – Washington, DC: International Monetary Fund, 2023. – 178 p. – URL: https://www.imf.org/en/Publications/WEO (дата обращения: 20.10.2025).

36. АО «Банк развития Казахстана». Годовой отчёт. – 2023. - URL: https://www.kdb.kz (дата обращения: 22.10.2025).

37. Электронное правительство Республики Казахстан. – URL: https://egov.kz (дата обращения: 25.10.2025).

38. Kim L. Imitation to Innovation: The Dynamics of Korea’s Technological Learning. – Boston: HarvardBusiness School Press, 1997. – 288 p.

39. Министерство труда и социальной защиты населения Республики Казахстан. Данные о занятости и рынке труда Республики Казахстан [Электронный ресурс] // Министерство труда и социальной защиты населения РК [web-сайт]. – 2023. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/enbek (дата обращения: 29.10.2025).

40. World Bank. World Development Report 2021: Data for Better Lives. – Washington, DC: World Bank, 2021. – 346 p.

41. QazIndustry. Обзор фармацевтической промышленности Республики Казахстан [Электронныйресурс] // Казахстанский центр индустрии и экспорта QazIndustry [web-сайт]. – 2023. – URL: https://qazindustry.gov.kz (дата обращения: 03.11.2025).

42. ТОО «СК-Фармация». Годовой отчёт и данные о закупках лекарственных средств [Электронный ресурс] // СК-Фармация [web-сайт]. – 2023. – URL: https://sk-pharmacy.kz (дата обращения: 07.11.2025).

43. Astana Hub. Annual Report 2023 [Electronic source] // Astana Hub [website]. – 2023. – URL: https://astanahub.com (accessed: 11.11.2025).

44. Национальная палата предпринимателей Республики Казахстан «Атамекен». Данные по развитию ИТ-сектора и экспорту ИТ-услуг [Электронный ресурс] // НПП «Атамекен» [web-сайт]. – 2024. – URL: https://atameken.kz (дата обращения: 15.11.2025).

45. Министерство цифрового развития, инноваций и аэрокосмической промышленности Республики Казахстан. Отчёт о развитии ИКТ и цифровой экономики [Электронный ресурс] // Министерство цифрового развития, инноваций и аэрокосмической промышленности РК [web-сайт]. – 2023. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai (дата обращения: 19.11.2025).

46. Mustafin R. et al. Import Substitution Policy and Industrial Development in Russia // Journal of Economic Policy Research. – 2022. – Vol. 18, № 3. – P. 45–62.

47. Федеральная служба государственной статистики Российской Федерации. Промышленное производство и импортозамещение [Электронный ресурс] // Росстат [web-сайт]. – 2023. – URL: https://rosstat.gov.ru (дата обращения: 23.11.2025).

48. National Bureau of Statistics of China. Statistical Communiqué of the People’s Republic of China on the 2023 National Economic and Social Development [Electronic source] // National Bureau of Statistics of China [website]. – 2023. – URL: https://www.stats.gov.cn (accessed: 01.12.2025).

49. Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Прогноз социально-экономического развития Республики Казахстан [Электронный ресурс] // Министерство национальной экономики РК [web-сайт]. – 2023. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/economy (дата обращения: 06.12.2025).

50. Правительство Республики Казахстан. Концепция развития обрабатывающей промышленности Республики Казахстан на 2023–2029 годы [Электронный ресурс] // Әділет [web-сайт]. – 2022. – URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 11.12.2025).