Төлем балансының әсерін бағалау айырбас бағамы бойынша

Мақалада 2023-2025 жылдар ішіндегі Қазақстанның ұлттық айырбас бағамының динамикасына әсер ететін төлем балансының негізгі компоненттері қаралды. Талдау Қазақстан Ұлттық банкі ұсынған ресми макроэкономикалық статистикаға, сондай-ақ Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банктің деректеріне негізделген. Сауда балансы, ағымдағы шот бойынша позиция, капитал қозғалысы, валюта нарығындағы интервенциялар, халықаралық резервтер серпіні арасындағы өзара іс-қимылға ерекше назар аударылды. Осы факторлардың айырбас бағамының ауытқуына әсерін бағалау үшін зерттеуде ARIMA уақытша қатарларын маусымдық модельдеу үйлесімінде көп өлшемді регрессиялық талдау қолданылады, бұл макроэкономикалық көрсеткіштер арасындағы құрылымдық өзара байланыстарды да, қысқа мерзімді циклдік серпінді де белгілеуге мүмкіндік береді.

Эмпирикалық нәтижелер талданатын кезең ішінде қазақстандық теңгенің салыстырмалы тұрақтылығы едәуір дәрежеде Ұлттық қордан түсетін трансферттер және Ұлттық банк жүргізетін резервтерді белсенді басқару есебінен сақталғанын көрсетеді. Сонымен қатар талдау шикізат тауарларының шектеулі диапазонындағы экспорттың құрылымдық шоғырлануы орта мерзімді және ұзақ мерзімді перспективада ұлттық валюта үшін осалдықтың елеулі көзі болып табылатынын көрсетеді. Алынған нәтижелер негізінде мақалада экспорт құрылымын әртараптандыру, шикізаттық емес секторларды кеңейту, сыртқы экономикалық қайта құрудың неғұрлым теңгерімді тетіктерін дамыту есебінен валюта бағамының тұрақтылығын нығайтуға бағытталған бағдарламалық ұсынымдар тұжырымдалды.

1. Национальный Банк Казахстана. Платежный баланс Республики Казахстан за период с 2000 годапо 2025 год [Электронный ресурс] // National Bank of Kazakhstan [web-сайт]. – URL: https://nationalbank.kz/file/download/122843 (дата обращения: 06.04.2026) (internet source)

2. Kazakhstan economic update: January 2025 [Electronic resource] // World Bank [web-site]. – 2025. – URL: https://www.worldbank.org/en/country/kazakhstan/publication/economic-update-january-2025 (дата обращения: 06.04.2026) (internet source)

3. Мамедова Б. А. Влияние изменения валютного курса на экономику страны и методы егорегулирования [Электронный ресурс] // Science Time [web-сайт].. - 2015. №4 (16). - URL: https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-izmeneniya-valyutnogo-kursa-na-ekonomiku-strany-i-metody-ego-regulirovaniya (дата обращения: 06.04.2026) (internet source)

4. Никитина М. Г., Буценко И. Н., Селюнина В. С. Платежный баланс как механизм определениятенденций развития внешнеэкономических связей и индикатор макроэкономического равновесия экономики России //Финансы и кредит. – 2019. – Т. 25. – №. 2. – С. 375-391. - DOI: 10.24891/fc.25.2.375

5. Davis J. S., Devereux M. B., Yu C. Sudden stops and optimal foreign exchange intervention //Journalof International Economics. – 2023. – №. 141. – Р. 103728. - DOI: 10.1016/j.jinteco.2023.103728 (journal)

6. Hyndman R. J., Athanasopoulos G. Forecasting: principles and practice. - OTexts, 2018. -Р. 371 (book)

7. Hansen B. Econometrics. - Princeton University Press, 2022. - Р. (book)

8. Аубакирова Г.М., Жупарова А.С., Кожахметова А.К. Диверсификация экономики Казахстаначерез глобальные цепочки добавленной стоимости: количественная оценка // Economy: strategy and practice. -2025. -№20(1) - с. 103-119. - DOI: 10.51176/1997-9967-2025-1-103-119 (journal)

9. Ali A., Anjum R. M. A., Irfan M. Impact of exchange rate regimes on financial stability in developed anddeveloping economies //Advance Journal of Econometrics and Finance. – 2025. – Т. 3. – №. 2. – Р. 236-246. - DOI: 10.63075/q80jx697 (journal)

10. Yifan Z. et al. Macroeconomic effects of central bank foreign exchange intervention in China undershort-term international capital shocks //Finance Research Open. – 2025. – С. 100039. - DOI: 10.1016/j.finr.2025.100039 (journal)

11. Konyrbekov M.Zh., Sadykov Е. Т., Zhamkeyeva М. К. THE STRUCTURE OF MARKUPS IN KAZAKHSTAN’S ECONOMY AND ITS IMPACT ON INFLATIONARY TRENDS //Scientific Journal of Pedagogy and Economics. – 2026. – Т. 419. – №. 1. – С. 955-972. - DOI:10.32014/2026.2518-1467.1143 (journal)

12. Оналтаев Д. О. и др. КЛЮЧЕВЫЕ ПРОБЛЕМЫ ФИНАНСОВЫХ ИНСТИТУТОВ РАЗВИТИЯ КАЗАХСТАНА //Статистика, учет и аудит. – 2025. – Т. 3. – №. 98. – С. 109-127. - DOI: 10.51579/15632415.2025.-3.09 (journal)

13. U.S. Energy Information Administration. Europe Brent Spot Price FOB (Dollars per Barrel) [Electronicresource] // U.S. Energy Information Administration [web-site]. – URL: https://www.eia.gov/dnav/pet/hist/RBRTED.htm (Дата обращения 06.04.2026) (internet source)

14. The Sustainable Development Goals Report 2024 [Electronic resource] // United Nations [web-site]. 2024. – URL: https://unstats.un.org/sdgs/report/2024/ (Дата обращения 06.04.2026) (internet source)

15. Кадырбаева А. ПЛАТЕЖНЫЙ БАЛАНС РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН //Journal of Economic Research & Business Administration. – 2011. – Т. 83. – №. 1. – С. 65-70. Retrieved from https://be.kaznu.kz/index.php/math/article/view/404 (journal)