Өзiн-өзi қамтамасыз етуден азық-түлік тәуелсіздігіне: әдiстемелік көзқарас және Қазақстандағы жағдайды бағалау

Зерттеудің мақсаты. Қазақстанның азық-түлік тәуелсіздігі жағдайын кешенді бағалау және нақты экспорт пен тұтынудың ұтымды нормаларын ескере отырып, азық-түлік тәуелсіздігінің деңгейін есептеудің бейімделген әдістемесін әзірлеу.

Зерттеу әдіснамасы әдебиетке жүйелі шолуды қамтиды, жұмыста жалпы ғылыми әдістер - салыстырмалы және графикалық талдау, статистикалық талдау, себеп-салдарлық, жалпылау қолданылды. Негізгі талдамалық тәсіл екі баламалы формуланы пайдалана отырып, көрсеткіштерді салыстырмалы есептеуден тұрады: 2020-2024 жылдарға арналған серпінді талдаумен үйлестірілген азықтүлік тәуелсіздігінің ресми және авторлар ұсынған коэффициенті. Салыстыру өнімдердің біріктірілген топтары (ет өнімдері, сүт және сүт өнімдері, жұмыртқа, жемістер мен жидектер, көкөністер, картоп және күнбағыс майы) үшін жүргізілді.

Зерттеудің түпнұсқалығы мен практикалық құндылығы. «Азық-түлік өзін-өзі қамтамасыз ету» және «азық-түлік тәуелсіздігі» ұғымдарын ажырату қажеттілігін негіздеу арқылы авторлар нақты экспорт пен физиологиялық тұтыну нормативтерін ескере отырып, азық-түлік тәуелсіздігінің деңгейін есептеу әдістемесін әзірледі. Жұмыста ұсынылған тәсілдер мен есептеулер азық-түлік тәуелсіздігін арттыру жөніндегі стратегияларды қалыптастыру кезінде мемлекеттік басқару тәжірибесінде қолданылуы мүмкін.

Зерттеу нәтижелері. Зерттеу шеңберінде өнімнің негізгі топтары бойынша елдің азықтүлік тәуелсіздігінің деңгейі ресми және авторлық әдістеме бойынша есептелді және нәтижелер салыстырылды. Тәсілдер арасындағы анықталған алшақтықтар қолданыстағы әдістемелік ұсынымдарды қайта қарау қажеттілігін көрсетеді. Авторлардың әдіснамасы бойынша ең көп тапшылық сүт өнімдері, ет түрлері (қой еті), жемістер-жидектер және күнбағыс майы бойынша байқалады. Сапалық мәнде осы топтар бойынша қамтамасыз етілу деңгейі ішкі тапшылықтың болуын көрсететін критикалық (ірімшік пен сүзбе, жеміс) және төменгі шекті деңгейден (сүт өнімдері, күнбағыс майы, қой еті) төмен болып сипатталады. Жекелеген өнiмдер (күнбағыс майы, қой етi) экспортының өсуi iшкi рынокта импортқа тәуелдiлiк пен тапшылықтың сақталуымен қатар жүретiн теңгерiмсiздiк анықталды, бұл экспортимпорт саясатын қайта қарауды талап етедi. 

1. Nugroho A.D., Cubillos Tovar, J.P., Bopushev, S.T., Bozsik, N., Fehér, I., Lakner Z. Effects of corruption control on the number of undernourished people in developing countries // Foods. – 2022. – Vol. 11. – N.7. – Article 924. https://doi.org/10.3390/foods11070924.

2. Nugroho A.D., Bhagat, P.R., Magda, R., Lakner Z. The impact of economic globalization on agricultural value added in developing countries // PLoS ONE. – 2021. – Vol. 16. – N. 11. – e0260043. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0260043.

3. Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан. Уровень самообеспеченностипродовольственными товарами в Республике Казахстан на 1 января 2024 года [Электронный ресурс]. – 2024. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/press/news/details/897863?lang=ru (дата обращения: 17.07.2025).

4. Дедкова Е.Г., Жидова О.П. Анализ государственной политики по обеспечению продовольственной безопасности // Управленческий учет. – 2019. – №7.- С. 19-27.

5. Шагайда Н.И., Узун В.Я. Продовольственная безопасность: проблемы оценки // Вопросы экономики. – 2015. – № 5. – С. 63–78. – https://doi.org/10.32609/0042-8736-2015-5-63-78.

6. Боткин О.И., Сутыгина А.И., Сутыгин П.Ф. Аргументы к методике определения уровня продовольственной независимости // АПК: Экономика, управление. – 2016. – № 3. – С. 22–31.

7. Бельгибаева А.С., Денисова О.К., Даулетханова Ж.Д. Обеспечение продовольственной безопасности Республики Казахстан в условиях импортозамещения // Проблемы агрорынка. – 2024. – № 3. – С. 47–57. https://doi.org/10.46666/2024-3.2708-9991.04.

8. Приказ №380 от 18 ноября 2024 года «Об утверждении методики расчёта уровня самообеспеченности продовольственными товарами». Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан. [Электронный ресурс]. – 2024. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/documents/details/764518?lang=ru (дата обращения: 17.07.2025).

9. Beltran-Pena A., Rosa L., Paolo D. Global food self-sufficiency in the 21st century under sustainableintensification of agriculture // Environmental research letters.- 2020.-N 15.- 095004.

10. Clapp J. Food self-sufficiency: making sense of it, and when it makes sense // Food Policy. – 2017. –Vol. 66. – P. 88–96. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2016.12.001.

11. Clapp J., Moseley W.G. This food crisis is different: COVID-19 and the fragility of the neoliberal foodsecurity order // The Journal of Peasant Studies. – 2020. – Vol. 47, No. 7. – P. 1393–1417. https://doi.org/10.1080/03066150.2020.1823838.

12. Von Braun J., Afsana K., Fresco L.O., Hassan M.H.A. Science and Innovations for Food SystemsTransformation and Food Security and Nutrition. – Cham: Springer, 2023. – 478 p.

13. FAO, IFAD, UNICEF, WFP & WHO. The State of Food Security and Nutrition in the World 2023: Urbanization, agrifood systems transformation and healthy diets across the rural–urban continuum Rome, FAO [Electronic resource]. - 2023. - URL: https://www.fao.org/3/cc3017en/cc3017en.pdf (date of access: 17.07.2025).

14. Brankov T., Matkovski B., Jeremic M., Duric I. Food self-sufficiency of the SEE countries: is the regionprepared for a future crisis?// Sustainability. – 2021. – No. 13. – 8747. https://doi.org/10.3390/su13168747.

15. Swinnen J., Vos R. COVID-19 and impacts on global food systems and household welfare: introductionto a special issue // Agricultural Economics. – 2021. – Vol. 52, Issue S1. – P. 365–374. https://doi.org/10.1111/agec.12623.

16. Антамошкина Е.Н. Оценка продовольственной безопасности региона: вопросы методологии // Продовольственная политика и безопасность.2015. - No 2(2).- С. 97-112. https://doi.org/10.18334/ppib.2.2.575

17. Tleuberdinova A., Nurlanova N., Alzhanova F., Salibekova P. Food security and self-sufficiency asa factor of country’s sustainable development: assessment methods and solutions// Discover Sustainability. – 2025. – Vol. 6. – Article 50. https://doi.org/10.1007/s43621-025-00849-y.

18. Официальный сайт Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан [Электронный ресурс]. – 2024. – URL: https://www.stat.gov.kz/ru/ (дата обращения: 27.05.2025).

19. Mudrak R., Lagodiienko V., Osipova A., Froter O., Sokoliuk K. The concept of food security: theoryand ukrainian practice // Financial and Credit Activity Problems of Theory and Practice. – 2024.–No1(54). - Р.452-470. https://doi.org/10.55643/fcaptp.1.54.2024.4194