Генеративті жасанды интеллекттің еңбек нарығындағы рөлі: әдебиеттерге шолу

Зерттеу мақсаты. Бұл жүйелі әдебиеттерге шолу жасанды интеллекттің еңбек нарығындағы рөлін және оның өнімділігі мен жұмыспен қамту нәтижелері бойынша тиімділігін зерттеуге бағытталады.

Әдіснамасы. Біз жасанды интелектті енгізу жұмыс орындарын құруға, халықтың қоныс аударуына және жұмыс күшінің құрамына қалай әсер ететінін бағалау үшін жаһандық және аймақтық контексттерде 2020 жылдан 2025 жылға дейінгі соңғы зерттеулерді қарастырдық. Мұндағы көздегеніміз жасанды интеллект адам еңбегін арттырады ма, әлде оны автоматтандырады ма және нақты қандай жағдайларда екендігі туралы деректерді синтездеу болды. Жүйелі әдістемені қолдана отырып, рецензияланған академиялық журналдардың 17 негізгі жарияланымдарын талдадық.

Зерттеудің бірегейлігі/құндылығы. Біздің шолуымыз жасанды интеллекттің жұмыспен қамтуға таза әсері осы уақытқа дейін қарапайым деңгейле болғанын және жасанды интеллект тудырған жаппай жұмыссыздықтың нақты дәлелі жоқ екеніне айғақтар ұсындық. Жалпы сипатта, жасанды интеллектке негізделген автоматтандыру біркелкі емес әсер етеді: ол белгілі бір күнделікті және біліктілігі төмен жұмыстарды ығыстырып, сонымен қатар жоғары білікті жұмыс үшін жаңа мүмкіндіктер ашады. Осылайша еңбек нарығының поляризациясына ықпал етеді. Яғни, жасанды интеллект білікті жұмысшылардың өнімділігін толықтыруға және арттыруға бейімділімен сипатталса, енді бір ретте біліктілігі төмен лауазымдарда автоматтандыру қаупі жоғары екендігі тағы бар.

Зерттеу нәтижелері. Талқылау бөлімінде біз конвергентті нәтижелерді жинақтап атап өтеміз. Әдебиеттерді мета-талдау әдісі негізінде 2023-2025 жылдардағы зерттеулерге деген қызығушылықтың артып келе жатқанын және негізінен экономикасы дамыған елдерге бағытталғанын көрсетеді. Бұған қоса, біз оның салдарын да талқылап өттік. Жасанды интеллект еңбек өнімділігін арттырып, құндылықтардың жаңа легін құрғанымен, бұл жетістіктердің кең ауқымды жұмыспен қамту жеңілдіктеріне айналуын қамтамасыз ету үшін елеулі деңгейлердегі белсенді шаралар қажет. Шолу нәтижесінде табыс деңгейі төмен елдердегі шектеулі зерттеулер мәселесі мен жасанды интеллекттің ұзақ мерзімді генеративті әсерлері сияқты зерттеулердегі гәптерді анықтадық. Сондай-ақ, жасанды интеллекттің жұмыс күшіне әсеріндегі оңтайлы басқару саясатының маңыздылығын көрсеттік.

1. OECD. Employment Outlook 2020: Worker Security and the COVID-19 Crisis. Paris: OECD Publishing, 2020. – DOI 10.1787/19991266

2. Acemoglu D., Autor D., Hazell J., Restrepo P. AI and Jobs: Evidence from Online Vacancies. Journal of Labor Economics, 41(S1), p. 293–320 (2023). – DOI: 10.1086/718327

3. Frey C. B., Osborne M. A. The Future of Employment: How Susceptible are Jobs to Computerisation? Technological Forecasting & Social Change, 114, p. 254–280 (2017). – DOI: 10.1016/j.techfore.2016.08.019

4. World Economic Forum. The Future of Jobs Report 2018. Geneva: WEF, 2018. – URL: https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2018

5. Arntz M., Gregory T., Zierahn U. The Risk of Automation for Jobs in OECD Countries: A Comparative Analysis. OECD Social, Employment and Migration Working Papers. – No. 189 (2017). – DOI: 10.1787/5jlz9h56dvq7-en

6. McKinsey & Company. The State of AI in Early 2024. McKinsey Global Survey, 2024. – URL: https://www.mckinsey.com/business-functions/mckinsey-digital/our-insights/the-state-of-ai-in-early-2024

7. Zhumabekova K., Sakeyev Z. Impact of AI Adoption on Employment in Manufacturing: Evidence from Kazakhstan. 2024. — (in press).

8. Webb M. The Impact of Artificial Intelligence on the Labor Market. — SSRN Working Paper No. 3517072, 2020. — URL: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3517072

9. Acemoglu D., Restrepo P. Robots and jobs: Evidence from US labor markets // Journal of Political Economy. — 2020. — Vol. 128, No. 6. — P. 2188–2244. — DOI: 10.1086/705716.

10. Lane M., Saint-Martin A. The impact of artificial intelligence on the labour market: What do we know so far? // OECD Social, Employment and Migration Working Papers. — 2021. — No. 256. — DOI: 10.1787/7c895724-en.

11. Felten E. W., Raj M., Seamans R. Occupational, industry, and geographic exposure to artificial intelligence: A novel dataset and its potential implications // Management Science. — 2021. — Vol. 67, No. 9. — P. 5406–5426. — DOI: 10.1287/mnsc.2020.3683.

12. Bordot F. Artificial intelligence, robots and unemployment: Evidence from OECD countries // Journal of Innovation Economics & Management. — 2022. — Vol. 37, No. 1. — P. 117–138. — DOI: 10.3917/jie.037.0117

13. Mueller-Langer F., Tolan S. Market power and artificial intelligence work on online labour markets // Research Policy. — 2022. — Vol. 51, No. 3. — Art. 104446. — DOI: 10.1016/j.respol.2021.104446.

14. Kljucnikov A., Popkova E. G., Sergi B. S. Global labour markets and workplaces in the age of intelligent machines // Journal of Innovation & Knowledge. — 2023. — Vol. 8, No. 4. — Art. 100407. — DOI: 10.1016/j.jik.2023.100407.

15. Eloundou T., Manning S., Mishkin P., Rock D. GPTs are GPTs: An early look at the labor market impact potential of large language models. — OpenAI, 2023. — URL: https://arxiv.org/abs/2303.10130.

16. Gmyrek P., Berg J., Bescond D. Generative AI and jobs: A global analysis of potential effects on job quantity and quality (ILO Working Paper No. 96). — Geneva: International Labour Organization, 2023. — URL: https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---inst/documents/publication/wcms_894730.pdf.

17. Komp-Leukkunen K. How ChatGPT shapes the future labour market situation of software engineers: A Finnish Delphi study // Futures. — 2024. — Vol. 160. — Art. 103382. — DOI: 10.1016/j.futures.2024.103382.

18. Wang X., Chen M., Liu X., Xu J., Zhang Z. How artificial intelligence affects the labour force employment structure from the perspective of industrial structure optimisation // Heliyon. — 2024. — Vol. 10. — Art. e217178. — DOI: 10.1016/j.heliyon.2024.e217178.

19. Stallings L., Bhat P., Jacobs J., Lynch K., Risch Q. How artificial intelligence can enable data classification for market sizing: Insights from applications in practice // International Journal of Information Management Data Insights. — 2024. — Vol. 4, No. 2. — Art. 100271. — DOI: 10.1016/j.jjimei.2024.100271

20. Qiu, L., Duan, Y., Zhou, Y., Xu, F., Zheng, H., Cai, X., & Jiang, Z. (2024). Impact of digital empowerment on labor employment in manufacturing enterprises: Evidence from China. Heliyon, – 10(3), e29040. –https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e29040

21. Ross A. G., McGregor P. G., Swales J. K. Labour market dynamics in the era of technological advancements: The system-wide impacts of labour-augmenting technological change // Technology in Society. — 2024. — Vol. 77. — Art. 102539. — DOI: 10.1016/j.techsoc.2024.102539.

22. Xu G. Artificial intelligence and labor demand: An empirical analysis of Chinese small and micro enterprises // Heliyon. — 2024. — Vol. 10. — Article e33893. — DOI: 10.1016/j.heliyon.2024.e33893

23. Jacobs J. The artificial intelligence shock and socio-political polarization // Technological Forecasting and Social Change. — 2024. — Vol. 199. — Art. 123006. — DOI: 10.1016/j.techfore.2023.123006.

24. Qu G., Jing H. Is new technology always good? Artificial intelligence and corporate tax avoidance: Evidence from China // International Review of Economics & Finance. — 2025. — Vol. 98. — Art. 105332. — DOI: 10.1016/j.iref.2024.105332.

25. OECD. OECD Employment Outlook 2023: Artificial Intelligence and the Labour Market. — Paris: OECD Publishing, 2023. — 362 p. — DOI: 10.1787/19991266.

26. International Labour Organization (ILO). AI and Jobs: Global Risks and Opportunities. — Geneva: International Labour Organization, 2024. — 112 p. – URL: https://www.ilo.org.

27. World Economic Forum. The Future of Jobs Report 2023. — Geneva: World Economic Forum, 2023. — 180 p. — URL: https://www.weforum.org/publications/the-future-of-jobs-report-2023/.

28. Liu Y. Generative AI: Catalyst for Growth or Harbinger of Premature De-Professionalization? — Policy Research Working Paper No. 10915. — Washington, DC: World Bank, 2023. — 65 p. — URL: https://documents1.worldbank.org/curated/en/099520009172451039/pdf/IDU1aa745fd01bcf014ac51b11d1e9f762ce51e5.pdf.

29. World Economic Forum. (2025). Global Gender Gap Report 2025. https://www.weforum.org/reports/global-gender-gap-report-2025

30. Brynjolfsson E., Li D., Raymond E., Wang Z. Generative AI at work (NBER Working Paper No. 31161). — Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research, 2023. — DOI: 10.3386/w31161