Қазақстандағы жаңартылатын энергия көздерінің аукциондары: институционалдық шектеулер және жобаны іске асырудың табыс факторлары (шолу)

Зерттеу мақсаты. Мақала Орталық Азия елдерінде, әсіресе Қазақстанда, ЖЭК аукциондары бойынша жобаларды іске асыруға ықпал ететін институционалдық жағдайлар мен жобаны жеткізу (delivery) тәжірибелерін талдайды. Негізгі мақсат – аукцион арқылы іріктелген жобалардың уақытында, бюджет шегінде және жоспарланған сапамен іске асу ықтималдығын арттыру.

Әдіснамасы. Зерттеу ЖЭК аукциондары және жобаларды басқару жөніндегі ғылыми әдебиеттердің тақырыптық синтезіне негізделген. Сапалық кодтау арқылы орындалуға әсер ететін факторлар бес доменге біріктірілді: тендер дизайны, тәуекелдерді бөлу, желілік және реттеушілік шектеулер, қаржылық кепілдіктер, EPC/O&M құзыреттері. Осы негізде Германия, Чили және Үндістан тәжірибелері бойынша салыстырмалы матрица құрастырылып, алынған сабақтар Орталық Азиядағы қалыптасып келе жатқан режимдермен салыстырылды.

Зерттеудің құндылығы. Шолу аукцион дизайны мен жобаларды жеткізу мәселелерін байланыстырып, институционалдық жағдайлардың аукцион портфелінің орындалуына қалай әсер ететінін көрсетеді. Фокус баға нәтижелерінен гөрі іске асыру тәуекелдері мен энергожүйеге ұзақ мерзімді интеграцияға ауыстырылады.

Зерттеу нәтижелері. Германия, Чили және Үндістан инвестицияларды жұмылдыру, бағаларды төмендету және жобаларды уақтылы енгізу сияқты ортақ мақсаттарға ұмтылады, бірақ алдын ала іріктеу, келісімшарт үлгілері және тәуекелдерді бөлу тетіктерінің әртүрлі комбинацияларын қолданады. Кейстер бойынша табысты іске асыру үш өзара байланысты элементке тәуелді: (1) талаптары мен санкциялары теңгерілген тендер дизайны; (2) қолайлы институционалдық орта (болжамды саясат, сенімді оффтейкерлер, желіні уақтылы кеңейту); (3) инвестор жағындағы жеткізу әлеуеті (банк талаптарына сай құрылымдау, EPC және O&M даярлығы). Қазақстан мен Орталық Азияда негізгі «тар орындар» реттеушілік құбылмалылықта, желілік/рұқсат беру шектеулерінде және жергілікті EPC/O&M құзыреттерінің шектеулілігінде. Мақалада реттеушілік және жобалық циклдерді үйлестіру, желіні жоспарлауды аукцион кестелерімен сәйкестендіру және кепілдік/предквалификация параметрлерін жергілікті тәуекелдерге бейімдеу бойынша ұсынымдар беріледі.

1. Bos-de Vos M., Martinsuo M., Loots E. Projecting to promote sustainability transitions through joint value creation // International Journal of Project Management. – 2025. – № 43 (2). – Article 102692. – DOI: 10.1016/j.ijproman.2025.102692.

2. De Miglio R., Bakdolotov A. A ‘risk-induced’ emission mitigation pathway for Kazakhstan // Energy Strategy Reviews. – 2024. – № 52. – Article 101332. – DOI: 10.1016/j.esr.2024.101332.

3. del Río P., Kiefer C. P. Academic research on renewable electricity auctions: Taking stock and looking forward // Energy Policy. – 2023. – №173. – Article 113305. – DOI: 10.1016/j.enpol.2022.113305.

4. Eleiwi M. A., Habeeb L. J. Strategic engineering management for renewable energy projects: Trends, challenges, and future outlook // Al-Noor Journal of Engineering Management and Computer Science. – 2025. – №1(2). – P. 1–27. – DOI: 10.71229/njemcs.v1i2.1.

5. Karatayev M. Water availability for bioenergy in Kazakhstan: Review, preliminary results, and key points // Central Asian Journal of Sustainability and Climate Research. – 2023. – №2(1). – P. 46–61. – DOI: 10.29258/CAJSCR/2023-R1.v2-1/46-61.eng.

6. Assubayeva A., Xenarios S., Li A., Fazli S. Assessing water security in Central Asia through a Delphi method and a clustering analysis // Frontiers in Environmental Science. – 2022. – №10. – Article 970633. – DOI: 10.3389/fenvs.2022.970633.

7. Khamzina A., Mukatov B., Assylkhan A., Omirgaliyev R., Mankovska N., Zhakiyev N. Critical analysis of tariff policy and legislative measures for renewable energy development: Medium-term challenges and prospects of Kazakhstan // ES Energy & Environment. – 2025. – №28. – Article 1560. – DOI: 10.30919/ee1560.

8. Laldjebaev M., Isaev R., Saukhimov A. Renewable energy in Central Asia: An overview of potentials, deployment, outlook, and barriers // Energy Reports. – 2021. – №7. – P. 3125–3136. – DOI: 10.1016/j.egyr.2021.05.014.

9. Lehtimäki H., Jokinen A., Pitkänen J. Project-based practices for promoting a sustainability transition in a city organization and its urban context // International Journal of Project Management. – 2023. – №41 (7). – Article 102516. – DOI: 10.1016/j.ijproman.2023.102516.

10. International Energy Agency. Net zero by 2050: A roadmap for the global energy sector [Электронный ресурс] // International Energy Agency [web-сайт]. – 2021. – URL: https://iea.blob.core.windows.net/assets/4719e321-6d3d-41a2-bd6b-461ad2f850a8/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf (дата обращения: 14.07.2025).

11. Radovanović M., Filipović S., Andrejević Panić A. Sustainable energy transition in Central Asia: Status and challenges // Energy, Sustainability and Society. – 2021. – №11. – Article 49. – DOI: 10.1186/s13705021-00324-2.

12. Piwowar-Sulej K., Sołtysik M., Jarosz S., Pukała R. The linkage between renewable energy and project management: What do we already know, and what are the future directions of research? // Energies. – 2023. – №16 (12). – Article 4609. – DOI: 10.3390/en16124609.

13. Shadrina E. Non-hydropower renewable energy in Central Asia: Assessment of deployment status and analysis of underlying factors // Energies. – 2020. – №13 (11). – Article 2963. – DOI: 10.3390/en13112963.

14. Zhakiyev N., Khamzina A., Zhakiyeva S., De Miglio R., Bakdolotov A., Cosmi C. Optimization modelling of the decarbonization scenario of the total energy system of Kazakhstan until 2060 // Energies. – 2023. – №16 (13). – Article 5142. – DOI: 10.3390/en16135142.

15. Zuern S., Harr V. M. A systems approach to project stakeholder management: Evaluating influence and correlation in complex projects // International Journal of Project Organisation and Management. – 2025. – №17 (3). – P. 253–270. – DOI: 10.1504/IJPOM.2025.148690.