Климаттың өзгеруі жағдайында Қазақстан ауыл шаруашылығының экономикалық дамуы

Зерттеу мақсаты – бұл мақала климаттық өзгерістердің Қазақстандағы ауыл шаруашылығының тұрақтылығына қалай әсер ететінін қарастырады, себебі экологиялық өзгерістер экономикалық әлауқат пен ұзақ мерзімді даму үшін маңызды.

Әдіснамасы – зерттеуде сипаттамалық талдау әдісі қолданылып, температураның өсу тенденциялары, жауын-шашынның өзгеруі, құрғақшылықтың күшеюі және олардың егін өнімділігі, мал шаруашылығы, топырақ деградациясы және тұщы су ресурстарына әсері бағаланады.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – бұл жұмыс Орталық Азиядағы климаттық тәуекелдер туралы білімді кеңейтіп, экологиялық өзгерістерді Қазақстанның макроэкономикалық тұрақтылығымен байланыстырады және елде пилоттық жобалар ретінде енгізілген жергілікті бейімделу шараларын ескереді.

Зерттеу нәтижелері      – нәтижелер көрсеткендей, жоғары температура, азаюшы жауын-шашын, ұзақ құрғақшылық және шөлейт аумақтардың ұлғаюы ауылдық жерлердегі тұрақты азық-түлікке қолжетімділік пен кіріс көздеріне қауіп төндіреді. Практикалық ұсыныстарға тиімді суару жүйелері, әртараптандырылған егін егудің модельдері және экстремалды жағдайларға бейімделген технологиялар кіреді, бұл зиянды азайтып, әлеуметтік бейімделу мен экономикалық тұрақтылықты арттыруға мүмкіндік береді.

1. The World Bank. Agriculture, Forestry and fisheries, value added (% of GDP) [dataset] / The World Bank. – 2025. – Режим доступа: https://data.worldbank.org/indicator/NV.AGR.TOTL.ZS. – Дата обращения: 05.07.2025.

2. Chanchal C., Sharma R., Bhushan H., Kumar V., Kumari D., Brahma U., Ram K. Impact of Climate Change on Agriculture and Adaptive Strategies: A Comprehensive Review // AATCC Review. – 2025. – Vol. 13, №1. – P. 312–323. – https://doi.org/10.21276/aatccreview.2025.13.01.311

3. Pratap D., Tamuly G., N R G., Anbarasan S., Pandey A. K., Singh A. P., Debnath A., Iberaheem M. Climate Change and Global Agriculture: Addressing Challenges and Adaptation Strategies // Journal of Experimental Agriculture International. – 2024. – https://doi.org/10.9734/jeai/2024/v46i62533

4. Verma S., Singh A., Pradhan S. S., Kushuwaha M. Impact of Climate Change on Agriculture: A Review // International Journal of Enviornment and Climate Change. – 2024. – https://doi.org/10.9734/ijecc/2024/v14i34069

5. Liu Y., Geng X., Hao Z., Zheng J. Changes in Climate Extremes in Central Asia under 1.5 and 2 °C Global Warming and their Impacts on Agricultural Productions // Atmosphere. – 2020. – Vol. 11, №10. – P. 1076. – https://doi.org/10.3390/ATMOS11101076

6. Aleksandrova M. Water scarcity under climate change: impacts, vulnerability and risk reduction in the agricultural regions of Central Asia. – 2015. – Режим доступа: http://dspace.unive.it/handle/10579/5600

7. Sutton W. R., Srivastava J. P., Neumann J. E. Looking beyond the horizon: how climate change impacts and adaptation responses will reshape agriculture in Eastern Europe and Central Asia / World Bank. – 2013. – https://doi.org/10.1596/978-0-8213-9768-8

8. Baspakova G. R., Nyssanbayeva A. S., Tursynbay A. A. Otsenka vozdeystviya izmeneniya klimata na intensivnost' i chastotu zasukh v Yuzhnom Kazakhstane // Geografiya i Vodnye Resursy. – 2025. – №2. – S. 73–85. – https://doi.org/10.55764/2957-9856/2025-2-73-85.22

9. Sadrtdinova R., Corzo Perez G. A., Solomatine D. P. Improved drought forecasting in Kazakhstan using machine and deep learning: a non-contiguous drought analysis approach // Hydrology Research. – 2024. – https://doi.org/10.2166/nh.2024.154

10. Tian L., Ho S., Disse M., Tuo Y. The Temporal Propagation Processes of Multiple Types of Drought in Central Asia. – 2021. – https://doi.org/10.5194/EGUSPHERE-EGU21-6499

11. Vakulchuk R., Daloz A. S., Overland I., Sagbakken H. F., Standal K. A void in Central Asia research: climate change // Central Asian Survey. – 2022. – Vol. 42, №1. – P. 1–20. – https://doi.org/10.1080/02634937.2022.2059447

12. Kabdullina G. K., Kabdolla A. The impact of pasture degradation on the sustainability of food security in the regions of Kazakhstan. – 2025. – Vol. 2, №17. – P. 43–53. – https://doi.org/10.71050/23053348.2025.17.2.006

13. Larson D. F., Dinar A., Blankespoor B. Aligning climate change mitigation and agricultural policies in Eastern Europe and Central Asia / World Bank, Washington, DC. – 2012. – https://doi.org/10.1596/18139450-6080

14. Steenwerth K. L., Hodson A. K., Bloom A. J., Carter M. R., Cattaneo A., Chartres C. J., Hatfield J. L., Henry K., Hopmans J. W., Horwath W. R., Jenkins B. M., Kebreab E., Leemans R., Lipper L., Lubell M., Msangi S., Prabhu R., Reynolds M. P., Sandoval Solis S., … Jackson L. E. Climate-smart agriculture global research agenda: scientific basis for action // Agricultural and Food Science. – 2014. – Vol. 3, №1. – P. 11. – https://doi.org/10.1186/2048-7010-3-11

15. StatGov. Agency for Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National Statistics. Statistics of agriculture, forestry, hunting and fishing. Dynamic series [dataset]. – 2025. – Режим доступа: https://stat.gov.kz/ru/industries/business-statistics/stat-forrest-village-hunt-fish/dynamic-tables/

16. Cousin M., Rush J. Temperature Rising. – 2025. – P. 79–94. – https://doi.org/10.1093/9780197800942.003.0007

17. Tong G., Chung J., Zhang M., Lin W. Y., Zhang T., Bentler P. M., Zhu W. Data driven pathway analysis and forecast of global warming and sea level rise // Dental Science Reports. – 2023. – Vol. 13, №1. – https://doi.org/10.1038/s41598-023-30789-4

18. NCEI. NOAA Global Surface Temperature Dataset (NOAAGlobalTemp), version 6.0 [dataset]. – 2025. – Режим доступа: https://www.ncei.noaa.gov/data/noaa-global-surface-temperature/v6/access/timeseries/

19. Chaudhary K. B., Trivedi A. P., Macwan S. J., Barvaliya P. P. Effect of Temperature Rise on Crop Growth and Productivity // International Journal of Enviornment and Climate Change. – 2025. – Vol. 15, №1. – P. 167–177. – https://doi.org/10.9734/ijecc/2025/v15i14683

20. Bowling L. C., Cherkauer K. A., Lee C. I., Beckerman J. L., Brouder S. M., Buzan J. R., Doering O. C., Dukes J. S., Ebner P. D., Frankenberger J. R., Gramig B. M., Kladivko E. J., Volenec J. J. Agricultural impacts of climate change in Indiana and potential adaptations // Climatic Change. – 2020. – Vol. 163, №4. – P. 2005–2027. – https://doi.org/10.1007/S10584-020-02934-9

21. Key N., Sneeringer S. Greater Heat Stress From Climate Change Could Lower Dairy Productivity // Amber Waves. – 2014. – Vol. 10. – P. 1. – https://doi.org/10.22004/AG.ECON.210018

22. Key N., Sneeringer S., Marquardt D. Climate Change, Heat Stress, and U.S. Dairy Production / Social Science Research Network. – 2014. – https://doi.org/10.22004/AG.ECON.186731

23. Lal R. Climate Change and Soil Degradation Mitigation by Sustainable Management of Soils and Other Natural Resources // Agricultural Research. – 2012. – Vol. 1, №3. – P. 199–212. – https://doi.org/10.1007/S40003-012-0031-9

24. Gupta G. S. Land Degradation and Challenges of Food Security // Review of European Studies. – 2019. – Vol. 11, №1. – P. 63. – https://doi.org/10.5539/RES.V11N1P63

25. Dharumarajan S., Veeramani S., Beeman K., Lalitha M., Janani N., Srinivasan R., Hegde R. Potential Impacts of Climate Change on Land Degradation and Desertification: Land Degradation and Climate Change. – 2019. – P. 183–195. – IGI Global. – https://doi.org/10.4018/978-1-5225-7387-6.CH010

26. Badapalli P. K., Babu K. R., Pujari P. S. Land Degradation and Desertification. – 2023. – P. 13–49. – Springer Nature. – https://doi.org/10.1007/978-981-99-6729-2_2

27. Vitkovskaya I., Batyrbayeva M., Berdigulov N., Mombekova D. Prospects for Drought Detection and Monitoring Using Long-Term Vegetation Indices Series from Satellite Data in Kazakhstan // Land. – 2024. – Vol. 13, №12. – P. 2225. – https://doi.org/10.3390/land13122225

28. Çuhadar M. The Impact of Drought on Agricultural Production and Agricultural Adaptation to Drought. – 2024. – P. 83–107. – https://doi.org/10.69860/nobel.9786053359432.5

29. Yilmaz G. Kuraklık ve Sıcak Hava Dalgasının Tarımsal Üretim Üzerine Etkileri // Doğal Afetler ve Çevre Dergisi. – 2023. – Vol. 9, №2. – P. 240–257. – https://doi.org/10.21324/dacd.1220462

30. Romanovska P., Undorf S., Schauberger B., Duisenbekova A., Gornott C. Human-induced climate change has decreased wheat production in northern Kazakhstan. – 2024. – https://doi.org/10.1088/2752-5295/ad53f7

31. Amirbekuly Y., Daribayeva A., Toxanova A. N., et al. Effektivnye metody ratsionalnogo ispol'zovaniya vodnykh resursov v agrarnom sektore Kazakhstana // Наукові горизонти. – 2024. – https://doi.org/10.48077/scihor12.2024.90

32. Turbekova A., Balgabaev N., Turbekov S., et al. Vliyanie vodosberegayushchey tekhnologii orosheniya na urozhaynost' zernovykh kultur v severnom regione Kazakhstana // Caspian Journal of Environmental Sciences. – 2023. – https://doi.org/10.22124/cjes.2023.7397

33. Nurlybayeva O. Povyshenie effektivnosti ispol'zovaniya oroshaemykh zemel' v sel'skom khozyaystve yuzhnogo Kazakhstana // Environmental and Social Research. – 2024. – https://doi.org/10.63034/esr-89

34. Wang D., Gao G., Li R., et al. Limiting factors and environmental adaptability for staple crops in Kazakhstan // Sustainability. – 2022. – Vol. 14, №16. – P. 9980. – https://doi.org/10.3390/su14169980

35. Yagi F., Kussainova M., Hoshino B. Sustainable land management in corn farmland, southeast Kazakhstan: Report from Kazakhstan and China border // Agricultural Research Journal. – 2022. – https://doi.org/10.52536/2788-5909.2022-4.02

36. Suleimenova S., Lukáč M. Is food secure in Central Asia: Agricultural modelling of soybean productivity and adaptation to climate change // EGUsphere. – 2025. – https://doi.org/10.5194/egusphere-egu25-20344