Демографиялық үрдістердің себеп-салдарын пәнаралық зерттеу әдіснамасы

Зерттеу мақсаты – мақаланың өзектілігі соңғы он жылда әлеуметтік-экономикалық зерттеулер математикалық әдістерді қолданған ғылыми басылымдарда орын алған қателіктерге байланысты. Ғылыми білімнің интегративті сипаты аясында әлеуметтік-экономикалық зерттеулердің нақты мысалымен көрсетілген статистикалық және математикалық әдістердің егжей-тегжейлі пәнаралық зерттеу әдіснамасын ұсыну.

Әдіснамасы – Алматы қаласының орташа жылдық халық санының тенденциясының себеп салдарын анықтауға корреляция-регрессиялық талдаудың дербес корреляциялық коэффициенттері қолданылды. Регрессиялық модельдің статистикалық маңыздылығын ретро-болжам арқылы тексерілді.

Зерттеудің құндылығы – мақаланың маңыздылығы корреляциялық талдау әдістерінің бірі – дербес корреляция коэффициенттерін демографиялық үрдістердің себеп-салдарын анықтауға пайдалану процедурасы көрсетілген. Сонымен қатар, зерттеу пәнаралық әдіснама қағидаларына сәйкес нақты процедура бойынша орындалу сұлбасы берілген.

Зерттеу нәтижелері – зерттеу нәтижесінде Алматы қаласының демографиялық негізгі көрсеткіштері – туылған балалар саны мен табиғи өсім саны қала халқының өсіміне қосар үлесі төмен, яғни соңғы 25 жылда демографиялық депопуляция орын алғаны негізделген. Статистикалық деректері негізінде корреляциялық талдау арқылы қала халқының саны елдің ішкі миграциялық ағымынан өсіп отырғаны дәлелденді. Қала халқын реттеуші маңызды фактордың бірі – ішкі-қонның ағымын шектеудің жолы жоғары оқу орындары мен базарларды реттеу ұсынылды.

1. Айвазян, С. А. Прикладная статистика. Основы эконометрики: учебник для вузов: в 2 т. / С. А. Айвазян, В. С. Мхитарян. — 2-е изд. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2001. — 656 с.

2. Эконометрика: учебник / И. И. Елисеева [и др.]; под ред. И. И. Елисеевой. — 2-е изд. — М. : Финансы и статистика, 2005. — 576 с.

3. Доугерти, К. Введение в эконометрику : учебник. — 3-е изд. — М.: Инфра-М, 2009. — 465 с.

4. Магнус, Я. Р. Эконометрика: начальный курс: учебник / Я. Р. Магнус, П. К. Катышев, А. А. Пересецкий. — М.: Дело, 2004. — 576 с.

5. Елисеева, И. И. Эконометрика : учебник. — М.: Проспект, 2009. — 288с.

6. Дубров, А. М. Многомерные статистические методы / А. М. Дубров, В. С. Мхитарян, Л. И. Трошин. — М.: Финансы и статистика, 2001. — 352 с.

7. Бернт, Э. Р. Практика эконометрики: классика и современность / Э. Р. Бернт; пер. с англ.; под ред. проф. С. А. Айвазяна. — М.: Инфра-М, 2005. — 944 с. (если точный объём неизвестен, можно не указывать)

8. Вербик, М. Путеводитель по современной эконометрике / М. Вербик ; науч. ред. С. А. Айвазян. — М.: Инфра-М, 2008. — 616 с.

9. Zhang, Y. Modeling and Prediction of Birth Rate in China // Advances in Economics, Management and Political Sciences. — 2024. — DOI: 10.54254/2754-1169/59/20231010.

10. Chen, Y. Model Analysis on the Birth Rate in China // Advances in Economics, Management and Political Sciences. — 2023. — DOI: 10.54254/2754-1169/58/20230915.

11. Parmar, P. Time Series Approach to Forecasting Birth Rate in India // International Journal of Science and Research (IJSR). — 2024. — DOI: 10.21275/sr231229144243.

12. Billari, F. Demography: Fast and Slow // Population and Development Review. — 2022. — Vol. 48. — P. 9–30. — DOI: 10.1111/padr.12464.

13. Schoen, R. Analyzing Hyperstable Population Models // Demographic Research. — 2023. — DOI: 10.4054/demres.2023.49.37.

14. Ahiezer, O., Tonitsa, O., Gelyarovska, O., Serdyuk, I., Aslandukov, M. Advanced Demographic Situations Based on Lag Models // Bulletin of National Technical University "KhPI". Series: System Analysis, Control and Information Technologies. — 2023. — DOI: 10.20998/2079–0023.2023.02.09.

15. Овчаров, А. О. Методология научного исследования: учебное пособие. — М.: ИНФРА-М, 2018. — 304 с.

16. Агентство по статистике Республики Казахстан. — [Электронный ресурс]. — URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 05.11.2025).