Қазақстанның экспорттық әлеуетіне әсер ететін институционалдық және макроэкономикалық факторларды эмпирикалық талдау
https://doi.org/10.52821/2789-4401-2026-4-49-59
Аңдатпа
Зерттеу мақсаты: Қазақстанның экспорттық әлеуетіне әсер ететін макроэкономикалық, институционалдық және құрылымдық факторлардың ықпалын эмпирикалық тұрғыдан бағалау. Жаһандық геосаяси өзгерістер жағдайында отандық өнімдердің әлемдік нарыққа шығу мүмкіндіктерін анықтайтын негізгі драйверлерді айқындауға басымдық беріледі.
Әдіснамасы: Зерттеу барысында 1995-2023 жылдар аралығындағы Дүниежүзілік банктің Қазақстан бойынша статистикалық деректері пайдаланылды. Факторлар арасындағы байланысты бағалау үшін ең кіші квадраттар әдісі (OLS) негізіндегі жұптық және көпфакторлы регрессиялық модель құрылды. Модельдің сенімділігі мультиколлинеарлық (VIF), автокорреляция (Durbin-Watson) және қалдықтар стационарлығы тестері арқылы расталды.
Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы: Мақаланың құндылығы экспорттық процесстерді талдауда дәстүрлі макроэкономикалық көрсеткіштермен қатар, тарифтік келісімдер саны секілді институционалдық айнымалыларды және нарыққа ену индекстерін кешенді түрде қарастыруында. Бұл тәсіл сыртқы сауда саясатының тиімділігін сапалық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді.
Зерттеу нәтижелері: ЖІӨ β=0,943 мен импорттың β=1,213 Қазақстандық экспорт өсіміне шешуші оң әсерін көрсетті. Институционалдық факторлар ішінде тарифтік келісімдер санының артуы β=0,113, p=0,001 экспорттық түсімді айтарлықтай ынталандыратыны дәлелденді. Алайда, HH индексі мен EMP индексі бойынша гипотезалардың расталмауы экспорттық шоғырланудың жоғары деңгейін және жаңа нарықтарға ену стратегияларының жеткіліксіздігін айқындады. Тұжырымдар Қазақстанның экспорттық стратегиясын әртараптандыру үшін пайдалы негіз бола алады.
Тірек сөздер
Авторлар туралы
О. Ш. АдилхановҚазақстан
Адилханов Олжас Шайзандаевич, PhD, аға ғылыми қызметкер,
Алматы.
Д. М. Кангалакова
Қазақстан
Кангалакова Дана Муратбековна, PhD, қауымдастырылған профессор,
Алматы.
Қ. Н. Жанғалиева
Қазақстан
Жанғалиева Қымбат Нұрланқызы, PhD докторант, ғылыми қызметкер,
Алматы.
Әдебиет тізімі
1. Porter M. E. The Competitive Advantage of Nations. New York: Free Press, 1990. 855 p.
2. Hausmann R., Hwang J., Rodrik D. What you export matters // Journal of Economic Growth. 2007. № 12 (1). P. 1–25. DOI: 10.1007/s10887-006-9009-4.
3. Krugman P. R., Obstfeld M., Melitz M. J. International Economics: Theory and Policy. 10th ed. Boston: Pearson, 2015. 792 p.
4. Feenstra R. C. Advanced International Trade: Theory and Evidence. Princeton University Press, 2016. 496 p.
5. Helpman E., Melitz M., Rubinstein Y. Estimating Trade Flows: Trading Partners and Trading Volumes // The Quarterly Journal of Economics. 2008. № 123 (2). P. 441–487. DOI: 10.1162/qjec.2008.123.2.441.
6. Bonifazi C., Marini C. The Impact of the Economic Crisis on Foreigners in the Italian Labour Market // Journal of Ethnic and Migration Studies. 2014. № 40 (3). P. 493–511. DOI: 10.1080/1369183X.2013.829710.
7. Adilkhanov O., Sabden O. Evaluation of export diversification on sustainable growth in Kazakhstan // Rivista di Studi Sulla Sostenibilita. 2021. № 2. P. 49–63. DOI: 10.3280/RISS2020-002004.
8. Adilkhanov О. S., Sabden O. S., Turdalina Sh. K., Tuebekova Zh. T. Evaluating Scientific Potential in Kazakhstan: A Regional Index Assessment Approach // Economy: strategy and practice. 2024. № 19(3). P. 6–18. DOI: 10.51176/1997-9967-2024-3-6-18.
9. Aitken B., Hanson G. H., Harrison A. E. Spillovers, foreign investment, and export behavior // Journal of International Economics. 1997. № 43 (1-2). P. 103–132. DOI: 10.1016/S0022-1996(96)01467-2.
10. Asiedu E. On the Determinants of Foreign Direct Investment to Developing Countries: Is Africa Different? // World Development. 2002. № 30 (1). P. 107–119. DOI: 10.1016/S0305-750X(01)00100-0.
11. Melitz M. J. The Impact of Trade on Intra-Industry Reallocations and Aggregate Industry Productivity // Econometrica. 2003. № 71 (6). P. 1695–1725. DOI: 10.1111/1468-0262.00467.
12. Сауда қызметін реттеу туралы: ҚР 2004 жылғы 12 сәуірдегі № 544 Заңы // Әділет. URL: http://adilet.zan.kz.
13. Сауда саясатын дамыту орталығының жылдық есебі // QazTrade. 2023. URL: https://qaztrade.org.kz.
14. World Integrated Trade Solution (WITS). Kazakhstan Trade Indicators [Электронды ресурс] // The World Bank. 2023. URL: https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/KAZ/Year/2023/Summary (қарау уақыты: 05.01.2026).
15. Қазақстанның сыртқы саудасы [Электронды ресурс] // ҚР СЖРА Ұлттық статистика бюросы. 2023. URL: https://stat.gov.kz (қарау уақыты: 10.01.2026).
Рецензия
Дәйектеу үшін:
Адилханов О.Ш., Кангалакова Д.М., Жанғалиева Қ.Н. Қазақстанның экспорттық әлеуетіне әсер ететін институционалдық және макроэкономикалық факторларды эмпирикалық талдау. Central Asian Economic Review. 2026;1(4):49-59. https://doi.org/10.52821/2789-4401-2026-4-49-59
For citation:
Adilkhanov O.Sh., Kangalakova D.M., Zhangaliyeva K.N. Empirical Analysis of Institutional and Macroeconomic Factors Affecting Kazakhstan's Export Potential. Central Asian Economic Review. 2026;1(4):49-59. (In Kazakh) https://doi.org/10.52821/2789-4401-2026-4-49-59
JATS XML














