Экологиялық салық салу орнықты даму құралы ретінде: Қазақстан үшін халықаралық тәжірибе мен мүмкіндіктер

Зерттеудің мақсаты. Экономиканың әлемдік даму аясында тұрақтылықты қаматамсыз ету үшін экологиялық тұрғыда салық салудың халықаралық тәжірибелерін талдап зерттеу. Тұрақты даму барысында негізгі басымдылықтарды ұмытпай қоршаған ортаның экологиялық мәселелерін ескеріп, ҚР да экологиялық төлемдер мен салық түрлерін дамыту мақсатында тәжірибелік тұрғыда ұсыныстар ұсыну.

Зерттеудің әдіснамасы. Зерттеу аясында экономикалық ынтымақтастық пен даму ұйымының (бұдан әрі ЭЫДҰ), ЕуроОдақ (бұдан әрі ЕО) және басқа да жекелеген елдердің (Германия, Швеция, Оңтүстік Корея) нормативтік құжаттар мен стратегиялық мазмұнын талдау әдістері, сонымен қатар жүйелі салыстырмалы және институционалдық, статистикалық пен экономикалық талдау әдістері қолданылады.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы. Зерттеудің құндылығы тұрақты даму мақсатының (бұдан әрі ТДМ) 7, 12, 13 және 15 пунктеріне қол жеткізу контексіндегі экологиялық салық салудың әәлемдік тұрғыдағы модельдерін Қазақстандағы тәжірибемен салыстыру арқылы ерекшеленеді. Сонымен қатар, шаруашылық жүргізетін субьектілердің мінез құлқын өзгерту мақсатында экологиялық салық салудың фискалдық бағдарланған тәсілінен ынталандарушы реттеуші моделіне ауысу керектігін және «Жасыл» ынталандыруды қалыптастыруды құндылық етеді.

Зерттеудің нәтижелері: Зерттеу нәтижесінде көптеген дамыған елдердің экологиялық салық салу режимі экономиканың көміртегі қарқындылығын төмендетуде және «Жасыл» инвестицияны дамытуда негізгі құрал ретінде қолданылатыны анықталды. Елімізде экологиялық салық салудың негізгі институционалдық жәәне фискалдық шектеулері айқын бола түсті. Экологиялық тұрғыда залалдың мөлшерлемесіне қарай саралау мен «Жасыл» технологиялар үшін жеңілдетілген салық түрлерін қарастыру және экологиялық көрсеткіштерді салықтық әкімшілендіру жүйесіне біріктіруді қоса қарастырып, экологиялық салықтарды реформалау бойынша ұсыныстар ұсынылды.

1. United Nations. Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development. New York, 2015. URL: https://www.un.org/en/development (қаралған күні: 29.12.2025).

2. OECD. Environmental taxation: A guide for policy makers. Paris : OECD Publishing, 2019. URL: https://www.oecd.org/env/tools-evaluation/48164926.pdf (қаралған күні: 29.12.2025).

3. European Commission. Environmental tax statistics in the European Union. Brussels, 2023. URL: https://data.europa.eu/doi/10.2779/17354 (қаралған күні: 29.12.2025).

4. Andersson J. J. Carbon taxes and CO₂ emissions: Sweden as a case study // Energy Policy. 2019. Vol. 127. P. 94–102. URL: https://10.1257/pol.20170144//https://doi.org/10.1257/pol.20170144 (қаралған күні: 29.12.2025).

5. World Bank Group. Kazakhstan country climate and development report. Washington, DC : World Bank Group, 2022. URL: https://documents.banquemondiale.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099420411012246024 (қаралған күні: 29.12.2025).

6. Ministry of Ecology and Natural Resources of the Republic of Kazakhstan. Report on the implementation of the Paris Agreement. Astana, 2023. URL: https://eco.gov.kz (қаралған күні: 29.12.2025).

7. Аскарова Э., Тайбек Ж., Кулбай Б., Уразбаева З. Экологическое налогообложение в Казахстане: переход от фискального инструмента к механизму устойчивой трансформации экономики // Статистика, учет и аудит. 2025. Т. 3, № 98. С. 93–108. URL: https://doi.org/10.51579/1563.

8. Nurkasheva N. S., Imataeva A. E., Andossova A. R., & Uzun Y. U. Features of the organization of environmental accounting in the Republic of Kazakhstan // Journal of Economic Research & Business Administration. 2024. No. 2 (148). P. 179–192. URL: https://doi.org/10.26577/be.2024-148-b2-015 .

9. Singh A., Wang J. Pigouvian taxes and market behavior: A theoretical review // Ecological Economics. 2025. Vol. 217. Art. 108456. URL: https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2025.108456 (қаралған күні: 30.12.2025).

10. Kim S., Lee D. Environmental tax policy and the Sustainable Development Goals: A policy coherence perspective // Environmental Science & Policy. 2025. Vol. 146. Art. 104865. URL: https://doi.org/10.1016/j. envsci.2025.104865 (қаралған күні: 29.12.2025).

11. Müller F., Svensson T. Carbon taxes and renewable energy adoption in Europe: A panel analysis // Energy Economics. 2025. Vol. 118. Art. 108367. URL: https://doi.org/10.1016/j.eneco.2025.108367 (қаралған күні: 29.12.2025).

12. Gupta R., Torres M. Carbon pricing and economic transformation: Evidence from OECD and non-OECD countries // Energy Policy. 2025. Vol. 176. Art. 113218. URL: https://doi.org/10.1016/j.enpol.2025.113218 (қаралған күні: 29.12.2025).

13. Fernandez L., Martínez P. Assessing the ex-post effectiveness of carbon pricing: A systematic review // Renewable and Sustainable Energy Reviews. 2025. Vol. 177. Art. 113489. URL: https://doi.org/10.1016/j.rser.2025.113489 (қаралған күні: 29.12.2025).

14. Brown T., Ahmed S. Environmental taxation and environmental quality across income groups: A quantile panel study // Journal of Environmental Management. 2025. Vol. 345. Art. 118282. URL: https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2025.118282 (қаралған күні: 29.12.2025).

15. O’Connor D., Zhou Y. Green fiscal policies and ecological footprint reduction // Ecological Indicators. 2025. Vol. 148. Art. 109756. URL: https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2025.109756 (қаралған күні: 30.12.2025).

16. Li X., Smith J. Double dividend hypothesis revisited: Empirical insights from carbon tax reforms // Resource and Energy Economics. 2025. Vol. 71. Art. 101387. URL: https://doi.org/10.1016/j.reseneeco.2025.101387 (қаралған күні: 02.01.2026).

17. Ahmed R., Patel K. Social equity implications of environmental taxation // Ecological Economics. 2025. Vol. 220. Art. 108612. URL: https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2025.108612 (қаралған күні: 02.01.2026).

18. Manta A. G., Doran N. M., Badyrcha R. M., Badareu G. and Tsaran A. M. Does the implementation of a Pigouvian tax be considered an effective approach to address climate change mitigation? // Economic Analysis and Policy. 2023. Vol. 78. P. 488–502. URL: https://doi.org/10.1016/j.eap.2023.11.002 (қаралған күні: 02.01.2026).

19. Patuelli R., Nijkamp P., & Pels E. Environmental tax reform and the double dividend: A metaanalysis // Ecological Economics. 2005. Vol. 55, No. 4. P. 564–583. URL: https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2004.12.018 (қаралған күні: 02.01.2026).

20. Regeringskansliet (Government Offices of Sweden). Carbon tax in Sweden: Rates and development. Stockholm, 2025. URL: https://www.government.se/government-policy/taxes-and-tariffs/carbon-tax (қаралған күні: 03.01.2026).

21. International Carbon Action Partnership. Emissions trading worldwide: Status report 2025. Berlin, 2025. URL: https://icapcarbonaction.com/en/ets-map (қаралған күні: 02.01.2026).

22. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Effective carbon rates 2025: Pricing carbon emissions through taxes and emissions trading. Paris : OECD Publishing, 2025. URL: https://www.oecd.org/tax/tax-policy/effective-carbon-rates-2025.htm (қаралған күні: 02.01.2026).

23. OECD. Effective carbon rates 2025. Paris : OECD Publishing, 2025. URL: https://www.oecd.org/tax/tax-policy/effective-carbon-rates.htm (қаралған күні: 02.01.2026).

24. Ministry of Ecology and Natural Resources of the Republic of Kazakhstan. Kazakhstan Emissions Trading System: Allocation Plan 2022–2025. Astana, 2024. URL: https://eco.gov.kz (қаралған күні: 07.01.2026).

25. United Nations. Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development (A/ RES/70/1). 2015. URL: https://unctad.org/system/files/official-document/ares70d1_ru.pdf (қаралған күні: 07.01.2026).

26. OECD. Environmental taxation and green growth: Policy insights and best practices. Paris : Organisation for Economic Co-operation and Development, 2022. URL: https://www.oecd.org/environment/tools-evaluation/environmental-taxation-and-green-growth.htm (қаралған күні: 07.01.2026).

27. European Commission. EU Emissions Trading System (EU ETS). 2023. URL: https://climate.ec.europa.eu/eu-action/eu-emissions-trading-system-eu-ets_en (қаралған күні: 07.01.2026).

28. World Bank. Carbon pricing in practice: A review of the French carbon tax. 2021. URL: https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/957291616907432838/carbonpricing-in-practice-france (қаралған күні: 02.01.2026).

29. ISPT. The Dutch Climate Agreement on industry. 2023. URL: https://ispt.eu/news/the-dutchclimate-agreement-on (қаралған күні: 02.01.2026).

30. World Bank. China’s national carbon market: Opportunities and challenges. 2022. URL: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2022/07/01/china-national-carbon-market (қаралған күні: 02.01.2026).

31. International Carbon Action Partnership (ICAP). China national ETS. 2023. URL: https://icapcarbonaction.com/en/ets-map?etsid=70 (қаралған күні: 07.01.2026).

32. Singapore Government. Carbon tax. 2023. URL: https://www.mewr.gov.sg/environment/carbontax (қаралған күні: 07.01.2026).

33. Government of Canada. Carbon tax. 2023. URL: https://www.canada.ca/en/environment-climatechange/services/climate (қаралған күні: 07.01.2026).

34. Қазақстан Республикасы. Қазақстан Республикасының салық Кодексі: 2008 жылғы 10 желтоқсандағы № 99-IV заң, 2026 жылғы өзгерістермен // Әділет [web-сайт]. 2015. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2500000214 (қаралған күні: 07.01.2026).

35. ҚР ҰСБ деректері // https://stat.gov.kz (қаралған күні: 07.01.2026).

36. OECD. Carbon pricing in Kazakhstan. 2024. URL: https://www.oecd-ilibrary.org/content/dam/oecd/en/topics/policy-sub-issues/carbon-pricing-and-energy-taxes/carbon-pricing-kazakhstan.pdf (қаралған күні: 07.01.2026).