Индустриялық революциялар және еңбектің трансформациясы: әлеуметтік салдары және Қазақстанның даму сценарийлері

Зерттеу мақсаты өнеркәсіптік революциялар кезіндегі әлеуметтік соққылардың эволюциясының заңдылықтарын анықтау, төртінші өнеркәсіптік революция жағдайында олардың ерекшелігін айқындау және 2040 жылға дейін Қазақстан еңбек нарығының институционалдық бейімделу сценарийлерін әзірлеу.

Әдіснамасы төрт өнеркәсіптік революцияның (1760–2025) салыстырмалы-тарихи талдауын, халықаралық тәжірибені ескере отырып бейімделу механизмдерінің институционалдық талдауын және Еңбек ресурстарын дамыту орталығының демографиялық болжамдары, Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының деректері (2020–2024) және World Economic Forum есептері негізінде сценарийлік модельдеуді қамтитын кешенді тәсіл.

Зерттеудің бірегейлігі/құндылығы институционалдық бейімделу уақытының төрт есе қысқаруын (50–80 жылдан 10–20 жылға дейін) көрсететін бейімделу кідірісі тұжырымдамасы алғаш рет ұсынылды, бұл реактивті стратегиялардан проактивті стратегияларға көшуді талап етеді. Қазақстанның демографиялық терезесінің (2025–2040) төртінші революцияның бейімделу кідірісімен бірегей синхрондалуы анықталды, бұл жүйелік реформалар үшін сыни уақыт шектеуін тудырады.

Зерттеу нәтижелері әлеуметтік соққылардың физикалық пайдаланудан когнитивті маргиналдануға дейінгі эволюциясы анықталды; Қазақстан үшін арнайы қиындықтар айқындалды (платформалық прекаризация, аймақтық поляризация, IT мамандарының тапшылығы, ұрпақтар арасындағы цифрлық алшақтық); комплементарлы институционалдық реформалардың басым бағыттарымен үш даму сценарийі (пессимистік, базалық, оптимистік) әзірленді.

1. Perez C. Technological revolutions and financial capital: The dynamics of bubbles and golden ages. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2002. 224 p.

2. World Economic Forum. Future of Jobs Report 2025. Geneva: WEF, 2025. 296 p.

3. Cazzaniga, M., Jaumotte, F., Li, L., Melina, G., Panton, A. J., Pizzinelli, C., Rockall, E., & Tavares, M. Gen-AI: Artificial Intelligence and the Future of Work / IMF Staff Discussion Note SDN/2024/001 Washington, DC: International Monetary Fund, 2024. 42 p. (Staff Discussion Notes). URL: https://newsletter.radensa.ru/wp-content/uploads/2024/01/SDNEA2024001.pdf (дата обращения: 20.12.2025)

4. Standing G. The precariat: The new dangerous class. London: Bloomsbury Academic, 2011. 198 p.

5. Постановление Правительства Республики Казахстан от 12 декабря 2017 года № 827 «Об утверждении Государственной программы "Цифровой Казахстан"» [Электронный ресурс] // Әділет [webпортал]. 2017. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1700000827 (дата обращения: 20.12.2025).

6. Закон Республики Казахстан от 17 ноября 2025 года № 230-VIII ЗРК «Об искусственном интеллекте» [Электронный ресурс] // Әділет [web-портал]. 2025. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2500000230 (дата обращения: 20.12.2025).

7. Постановление Правительства Республики Казахстан от 29 ноября 2023 года № 1050 «Об утверждении Концепции развития рынка труда Республики Казахстан на 2024-2029 годы» [Электронный ресурс] // Әділет [web-портал]. 2023. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300001050 (дата обращения: 20.12.2025).

8. Schwab K. The fourth industrial revolution. New York: Crown Business, 2017. 192 p.

9. Brynjolfsson E., McAfee A. The second machine age: Work, progress, and prosperity in a time of brilliant technologies. New York: W.W. Norton & Company, 2014. 336 p.

10. Acemoglu D., Restrepo P. Automation and new tasks: How technology displaces and reinstates labor // Journal of Economic Perspectives. 2019. Vol. 33, № 2. P. 3-30.

11. Frey C.B., Osborne M.A. The future of employment: How susceptible are jobs to computerisation? // Technological Forecasting and Social Change. 2017. Vol. 114. P. 254-280. DOI: 10.1016/j. techfore.2016.08.019.

12. Ford M. Rise of the robots: Technology and the threat of a jobless future. New York: Basic Books, 2015. 352 p.

13. Srnicek N. Platform capitalism. Cambridge: Polity Press, 2017. 171 p.

14. Zuboff S. The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. New York: PublicAffairs, 2019. 704 p.

15. Hall P.A., Soskice D. Varieties of capitalism: The institutional foundations of comparative advantage. Oxford: Oxford University Press, 2001. 540 p.

16. Kurmanov, N. A., Kabdullina, G. K. & Aliyeva, Zh. Zh. Development of Kazakhstan’s Regional Labour Markets in the Digital Economy: Factors and Conditions // Economy of regions. 2023. №19(1). Р. 99110. DOI: 10.17059/ekon.reg.2023-1-8.

17. Айтназаров Т.М., Андабаева Г.К., Какижанова Т.И. РОЛЬ цифровых технологий и их влияние на экономику Казахстана // Central Asian Economic Review. 2024. №3. С. 86-99. DOI: 10.52821/27894401-2024-3-86-99.

18. Тулегенова М., Тулейбаева A. Трансформация рынка труда в Казахстане в условиях перехода к цифровой экономике //Journal of Economic Research & Business Administration. 2019. Т. 127. №. 1. С. 266-273.

19. International Labour Organization. World Employment and Social Outlook: Trends 2024 [Электронный ресурс]. Geneva: ILO, 2024. 218 p. URL: https://www.ilo.org/publications/flagship-reports/worldemployment-and-social-outlook-trends-2024 (дата обращения: 20.12.2025).

20. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Основные показатели рынка труда в Республике Казахстан (2020-2024) [Электронный ресурс]. Астана, 2024. URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 15.12.2025).

21. Демографический прогноз населения Республики Казахстан на период до 2050 года [Электронный ресурс]. Астана, 2023. Режим доступа: https://project.ieconom.kz/wp-content/uploads/2023/12/demograficheskij-prognoz-2050.docx (дата обращения: 20.12.2025).

22. Kellogg K.C., Valentine M.A., Christin A. Algorithms at work: The new contested terrain of control // Academy of Management Annals. 2020. Vol. 14, № 1. P. 366-410. DOI: 10.5465/annals.2018.0174.

23. International Labour Organization. Decent Work and the Social and Solidarity Economy [Электронный ресурс]. Geneva: ILO, 2022. 65 p. URL: https://www.homenetinternational.org/wp-content/uploads/2022/05/ILO-report-on-decent-work.pdf (дата обращения: 16.01.2026).

24. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. World Population Prospects 2024: Summary of Results [Электронный ресурс]. New York & Geneva: United Nations, 2024. 80 p. URL: https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf (дата обращения:20.12.2025).

25. Платформенная занятость в Казахстане: результаты исследования Urban Forum Kazakhstan [Электронный ресурс] // Urban Forum Kazakhstan. 2025. URL: https://urbanforum.kz/tpost/e8jgxesdl1rezultati-issledovaniya-platformennoi-ek (дата обращения: 21.12.2025).

26. Среднюю зарплату IT-специалистов Казахстана озвучили в Минцифры [Электронный ресурс] // Nur.kz. 2024. 24 декабря. URL: https://www.nur.kz/nurfin/personal/2204261-srednyuyu-zarplatu-itspecialistov-kazahstana-ozvuchili-v-mincifre/ (дата обращения: 21.12.2025).

27. Постановление Правительства Республики Казахстан от 24 июля 2024 г. № 592. «Об утверждении Концепции развития искусственного интеллекта на 2024–2029 годы» Электронный ресурс: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400000592 (дата обращения: 20.12.2025).