Оқушылардың өңіраралық мобильділігі: Қазақстандағы үрдістер мен деректер

Зерттеу мақсаты – Қазақстандағы өңіраралық оқушы мобильділігін зерттеу, атап айтқанда, екі негізгі мегаполис Астана мен Алматыға бағытталған ағымдарды талдау.

Әдіснамасы – 2019–2025 жылдар аралығында жалпы білім беру мектептеріндегі оқушылардың толық контингентін қамтитын ҰБДБ әкімшілік деректерін пайдалана отырып, авторлар алты өтпелі кезеңді қамтитын шамамен 20 миллион оқушы-жыл бақылауынан тұратын лонгитюдтік панель құрастырып, өңір мен жыл бойынша тіркелген эффектілері бар сызықтық ықтималдық модельдерін бағалады.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – бұл Қазақстандағы өңіраралық оқушы мобильділігін жеке деңгейде талдайтын алғашқы зерттеу болып табылады; нәтижелер қабылдаушы өңірлердегі сыйымдылықты жоспарлау мен жіберуші өңірлердегі талантты ұстап қалу стратегиялары үшін маңызды.

Зерттеу нәтижелері – оқушы мобильділігі әлеуметтік тұрғыдан стратификацияланған жеке мектептерде, таңдаулы мектептерде оқитын және нысаналы әлеуметтік көмек алмайтын оқушылар көшуге бейімдірек, ал жеке мектепте оқу мобильділік ықтималдығын екі еседен астам арттырады. Бағыттар арасында айырмашылықтар бар: орыс тілінде оқитын оқушылар Астанаға азырақ, бірақ Алматыға көбірек көшеді, бұл екі қаланың тілдік профильдерінің айырмашылығын көрсетеді. Мектеп деңгейіндегі модельдер мобильділіктің белгілі бір мекеме түрлерінде шоғырланғанын растайды, мұнда R-квадрат мәндері жеке деңгейдегі 0,01-ден аз көрсеткішпен салыстырғанда 0,31–0,39-ға жетеді. Таза ағым талдауы Астананың зерттеу кезеңінде 52 000-нан астам оқушыны тартқанын, жыл сайынғы келудің 2020-ден 2025-ке дейін үш есеге өскенін көрсетеді.

1. Mitra C., Sengupta I., Choudhury P. K. An analysis of school shifting patterns in India: What do recent data tell us? // Journal of Social and Economic Development. 2022. DOI: 10.1007/s40847-022-00192-2.

2. Liang Z., Yue Z., Li Y., Li Q., Zhou A. Choices or constraints: Education of migrant children in urban China // Population Research and Policy Review. 2020. Vol. 39, № 4. P. 671–690. DOI: 10.1007/s11113-019-09564-9.

3. Friedman E. Just-in-time urbanization? Managing migration, citizenship, and schooling in the Chinese city // Critical Sociology. 2018. Vol. 44, № 3. P. 503–518. DOI: 10.1177/0896920517695867.

4. Cao X., Ji S., Liu X. Educational inequity and skill formation differences experienced by floating rural students in the process of urbanization: A case study from a school perspective // Education Sciences. 2023. Vol. 13, № 2. Art. 131. DOI: 10.3390/educsci13020131.

5. Zheng X., Zhang Y., Jiang W. Internal migration and depression among junior high school students in China: A comparison between migrant and left-behind children // Frontiers in Psychology. 2022. Vol. 13. Art. 811617. DOI: 10.3389/fpsyg.2022.811617.

6. Welsh R. O. School hopscotch: A comprehensive review of K–12 student mobility in the United States // Review of Educational Research. 2017. Vol. 87, № 3. P. 475–511. DOI: 10.3102/0034654316672068.

7. Terada T., Jabbari J., Chun Y., Hall R., Greenstein E., Powers M. K., Chy S. Who transfers and where do they go? Identifying risk factors across student, school, and neighborhood characteristics. EdWorking Paper № 25-1154. 2025. DOI: 10.26300/bbbj-5x84.

8. Berker A. The impact of internal migration on educational outcomes: Evidence from Turkey // Economics of Education Review. 2009. Vol. 28, № 6. P. 739–749. DOI: 10.1016/j.econedurev.2009.03.003.

9. Akar H., Sen D. Impact of internal population movements on the schooling process in Turkey: Supervisors' views // Education Policy Analysis Archives. 2017. Vol. 25, № 13. DOI: 10.14507/epaa.25.2693.

10. Akar H. Challenges for schools in communities with internal migration flows: Evidence from Turkey // International Journal of Educational Development. 2010. Vol. 30, № 3. P. 263–276. DOI: 10.1016/j.ijedudev.2009.11.003.

11. Kamninga T. M. Spillover effects of education on internal migration in Malawi // Migration and Development. 2020. Vol. 9, № 1. P. 1–15. DOI: 10.1080/21632324.2019.1601831.

12. Ferrone L., Giannelli G. C. Internal migration, children's schooling and gender gaps in education // Applied Economics. 2023. Vol. 55, № 16. P. 1807–1829. DOI: 10.1080/00036846.2022.2099801.

13. Hoang T. X., Le N. V. T., Nguyen T. C. Impact of internal migration on the economic well-being of local workers and school dropouts among children in Vietnam // International Journal of Social Welfare. 2023. Vol. 32, № 4. P. 506–520. DOI: 10.1111/ijsw.12566.

14. Pandit S., Adhikari R. Effect of internal migration of families on the educational achievement of their children // Asian Journal of Population Sciences. 2024. Vol. 3, № 1. P. 83–97. DOI: 10.3126/ajps.v3i1.61835.

15. Bernt M. Migration and strategic urban planning: The case of Leipzig // disP The Planning Review. 2019. Vol. 55, № 3. P. 56–66. DOI: 10.1080/02513625.2019.1671002.

16. Thorez J. The post-soviet space between north and south: Discontinuities, disparities and migrations // Development in Central Asia and the Caucasus / ed. by S. Hohmann et al. London ; New York : I.B. Tauris, 2014. P. 215–241.

17. Mkrtchyan N. V., Gilmanov R. I. Large Russian cities and their suburbs as centers of attraction for internal migrants // Regional Research of Russia. 2024. Vol. 14, № 1. P. 14–24. DOI: 10.1134/S2079970523600324.

18. Kashnitsky I., Mkrtchyan N., Leshukov O. Interregional youth migration in Russia: A comprehensive analysis of demographic statistical data // Voprosy obrazovaniya / Educational Studies Moscow. 2016. № 3. P. 169–203. DOI: 10.17323/1814-9545-2016-3-169-203.

19. Jussibaliyeva A. K., Orynbet P., Parmanova R. S., Rysmakhanova G. Zh., Bermukhamedova G. B. The impact of internal migration on the economic development of Kazakhstan's regions // Eurasian Journal of Economic and Business Studies. 2025. Vol. 69, № 1. P. 144–157. DOI: 10.47703/ejebs.v69i1.487.

20. Angrist J. D., Pischke J.-S. Mostly Harmless Econometrics: An Empiricist's Companion. Princeton : Princeton University Press, 2009. 392 p.

21. Wooldridge J. M. Econometric Analysis of Cross Section and Panel Data. 2nd ed. Cambridge, MA : MIT Press, 2010. 1096 p.