Түркістан облысының ет өнімдерінің экспорты: қазіргі жағдайы, интеграциялық мүмкіндіктері және өсу перспективалары

Зерттеу мақсаты – Қазақстанның аграрлық әлеуеті жоғары негізгі өңірлерінің бірі болып табылатын Түркістан облысында ет және ет өнімдерін өндіру мен экспорттаудың құрылымын кешенді талдау, олардың халықаралық нарықтардағы позициялану ерекшеліктерін айқындау, сондай-ақ өңірдің ауыл шаруашылығы өнімдерінің жаһандық сауда жүйесіне интеграциялану мүмкіндіктерін бағалау.

Әдіснамасы Мақалада эмпирикалық және экономикалық-статистикалық зерттеу әдістері қолданылды. Қазақстанның нақты бір өңіріне басымдық берілуі соңғы статистикалық деректерді терең талдауды негіздейді, ал зерттеу мақсаты салыстырмалы көрсеткіштерді анықтау үшін CAGR (Compound Annual Growth Rate орташа жылдық өсу қарқыны) көрсеткішін пайдаланудың қисындылығын талап етеді.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – Түркістан облысы жаһандық жеткізу тізбектеріне интеграциялану әлеуеті артып келе жатқан өңір болып табылады. Алайда сыртқы нарықтарға шығу әлі де кешенді шешімді қажет ететін кедергілермен шектеліп отыр. Зерттеуде аграрлық өңірлер үшін экологиялық таза және сертификатталған ет өнімдерін өндіруге мүмкіндік беретін әлемдік сұраныстың басым бағыттары қарастырылады. Осы тұрғыда халықаралық сертификаттар мен жаһандық стандарттарды сақтау, мал шаруашылығы және өнімді қайта өңдеу саласына инновациялық технологияларды енгізу, сондай-ақ «ет экспортының ұлғаюы ішкі нарықта өнімнің қолжетімділігінің төмендеуіне әкеліп, соңғы онжылдықта ет бағасының өсуіне ықпал етеді» деген себеп-салдарлық байланыс зерттелді.

Зерттеудің құндылығы – Түркістан облысының жаһандық агроазық-түлік кеңістігіндегі бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған ғылыми негізделген ұсынымдар әзірлеуде көрініс табады.

Зерттеу нәтижелері – CAGR (орташа жылдық өсу қарқыны) көрсеткіші негізінде өзекті статистикалық деректерді пайдалана отырып, Түркістан облысының ет өнімдері экспортының көрсеткіштері, өңірлік өндіріс ерекшеліктері және халықаралық интеграция деңгейі талданды. Орнықты өндірістік үрдістер мен жаһандық сұранысты ескере отырып, өнімді әлемдік сертификаттау, өндірістегі инновациялар және ішкі нарықты ет өнімдерімен тұрақты қамтамасыз ету факторлары тұрғысынан экспорттық қызметті кеңейту әлеуеті бағаланды. Өңірдің әлемдік агроөнімдер саудасындағы позициясын нығайтуға бағытталған негізгі мүмкіндіктер айқындалды.

1. Pilinkiene V. Trade openness, economic growth and competitiveness. The case of the central and eastern European countries. // Inžinerine Ekonomika. 2016. Vol. 27. P. 185–194.

2. Mizik T. Agri-Food Trade Competitiveness: A Review of the Literature// Sustainability. 2021. Vol. 13. Article 11235.

3. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі. Рост производства мяса в Казахстане: уверенная динамика развития отрасли [Электронды ресурс] // eGov.kz [web-сайт]. 2024. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/press/news/details/988834?lang=ru (қаралған күні: 14.10.2025).

4. Bierut B.K., Kuziemska-Pawlak K. Competitiveness and export performance of CEE countries// Eastern European Economics. 2017. Vol. 55. P. 522–542.

5. OECD & FAO. OECD-FAO Agricultural Outlook 2017–2026 [Электрондық ресурс] // OECD Publishing[web-сайт]. 2017. URL: https://www.oecd.org/agriculture/oecd-fao-agricultural-outlook/ (қаралған күні: 14.10.2025).

6. Whitton C., Bogueva D., Marinova D., Phillips C.J.C. Are we approaching peak meat consumption? Analysis of meat consumption from 2000 to 2019 in 35 countries and its relationship to gross domestic product // Animals. 2021. Vol. 11, № 12. Article 3466.

7. Wardhana A.K., Ratnasari R.T. Impact of agricultural land and the output of agricultural products moderated with internet users toward the total export of agricultural product in three Islamic South East Asian countries // Iqtishodia Journal of Islamic Economics. 2022. Vol. 7, № 2. P. 11–20.

8. Melnyk V., Prokopenko N., Bazyvoliak S. Contemporary trends in broiler meat production in North America: A literature review // Animal Science and Food Technology. 2024. Vol. 15, № 4. P. 102–119.

9. Ibyzhanova A., Rustenova E., Jakupova A., Talapbayeva G. Food market of the Republic of Kazakhstan: Export opportunities // Eurasian Journal of Economic and Business Studies. 2022. Vol. 3, № 65. P. 60–76..

10. Dambaulova G.K., Lilimberg S.I., Madin V.A., Abdrakhmanova G.T. Meta-analysis of the potential of Kazakhstani pork in the global market of meat products: Problems and prospects // Veterinary World. 2022. Vol. 15, № 11. P. 2705–2714.

11. Bazaluk O., Yatsenko O., Reznikova N., Bibla I., Karasova N., Nitsenko V. International integration processes influence on welfare of country // Journal of Business Economics and Management. 2022. Vol. 23, № 2. P. 382–398.

12. Harvey D., Hubbard C., Gorton M., Tocco B. How competitive is the EU’s agri-food sector? An introduction to a special feature on EU agri-food competitiveness competitiveness // Journal of Agricultural Economics. 2017. Vol. 68. P. 199–205.

13. Oltra-Mestre M.J., Hargaden V., Coughlan P., Segura-García del Río B. Innovation in the Agri-Food sector: Exploiting opportunities for Industry 4.0// Creativity and Innovation Management. 2021. Vol. 30. P. 198–210.

14. Pawlak K. Competitiveness of the EU Agri-Food Sector on the US Market: Worth Reviving Transatlantic Trade? // Agriculture. 2022. Vol. 12. Article 23.

15. Ayyub R.M., Bilal M., Ahmed M. Meat prices hikes and its forecasting in Pakistan // The Journal of Animal and Plant Sciences. 2011. Vol. 21, № 2. P. 256–259.

16. Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі. Цены на продукты: министр заявил о жёстких мерах [Электронды ресурс] // Tengrinews.kz. [web-сайт]. 2025. URL: https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tsenyi-na-produktyi-ministr-zayavil-o-jstkih-merah-581293/ ( қаралған күні: 14.10.2025).

17. Brealey R.A., Myers S.C., Allen F. Principles of corporate finance. 13th ed. New York: McGraw-Hill Education, 2020.

18. Ауыл, орман, аңшылық және балық шаруашылығы статистикасы [Электронды ресурс] // Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы [webсайт]. 2025. URL: // https://stat.gov.kz/industries/business-statistics/stat-forrest-village-hunt-fish/publications/301725/ (қаралған күні: 14.10.2025).

19. Қазақстанда сиыр сүтін өндіру көлемі 3,5 миллион тоннаны құрады [Электронды ресурс] // Dairynews.today [web-сайт]. 2025. URL: https://dairynews.today/news/obem-proizvodstva-korovegomoloka-v-2024-godu-v-kazakhstane-sostavil-3-5-mln-tonn.html (қаралған күні: 14.10.2025).

20. Түркістан облысының әкімдігі. Ет экспортынан Түркістан облысы елімізде бірінші орында тұр [Электронды ресурс] // eGov.kz [web-сайт]. 2025. URL: https://beta.egov.kz/memleket/entities/ontustik/press/news/details/846251?utm_source=chatgpt.com (қаралған күні: 14.10.2025).

21. Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің ресми ақпараттық ресурсы. Түркістан облысында аустралиялық әдіс бойынша салынған алғашқы бордақылау алаңы іске қосылады. [Электронды ресурс] // Primeminister.kz [web-сайт]. 2024. URL: https://primeminister.kz/news/turkistanoblysynda-australiyalyk-adis-boyynsha-salyngan-algashky-bordakylau-alany-iske-kosylady-28437?utm_source=chatgpt.com (қаралған күні: 14.10.2025).

22. Даму» қоры. Каталог экспортеров получивших поддержку фонда «Даму» [Электронды ресурс] // Damu.kz [web-сайт]. 2024. URL: https://damu.kz/ru/ (қаралған күні: 14.10.2025).

23. KazAgro-2025. Мал шаруашылығы [Электронды ресурс] // Eldala.kz [web-сайт]. 2025. URL: https://eldala.kz/kz/dannye/kompani (қаралған күні: 14.10.2025).

24. «Халал даму» стандартизация және сертификаттау орталығы. Түркістан ет комбинаты сертификатталды [Электронды ресурс] // Halaldamu.kz [web-сайт]. 2025. URL: https://halaldamu.kz/ru/p/turkistan-et-kombinaty-sertifikattaldy (қаралған күні: 14.10.2025).

25. Akter S. The effects of food export restrictions on the domestic economy of exporting countries: A review // Global Food Security. 2022. Vol. 35. Article 100657. DOI: 10.1016/j.gfs.2022.100657.

26. Zhanakova N.N., Kamenova M.Zh., Nakipova G.N., Ahmetova K.A., Sagintayeva S.S., Aimurzina B.T., Omarova A.T. Modern State and Forecast of Food Production in Kazakhstan // Indian Journal of Science and Technology. 2015. Vol. 8, Supplementary Issue 10. P. 1–7. DOI: 10.17485/ijst/2015/v8iS10/85412.

27. Brazil: Sao Paulo launched a voluntary bovine traceability program [Электронды ресурс] // Euromeat [web-сайт]. 2025. URL: https://www.euromeatnews.com (қаралған күні: 14.10.2025).

28. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (FAO). The State of Agricultural Commodity Markets 2020 [Электрондық ресурс] // Rome: FAO [web-сайт].2020. –URL: https://www.fao.org/publications/soco/en/ (қаралған күні: 14.10.2025).