Криптоактивтерді есепке алу және ашып көрсетудің компанияның нарықтық құнына әсері

Зерттеу мақсаты – компанияның нарықтық құнын қалыптастырудың криптавалюталық активтерді есепке алу және ақпаратты бухгалтерлік есепте ашып көрсету тәжірибесінің олардың қаржылық нәтижелеріне, акция кірісіне және міндеттемелеріне әсерін бағалау.

Әдіснамасы – Қазақстан Республикасының криптовалюталық активтерді есепке алу бойынша компаниялардың қаржылық есептерін талдау, қаржылық көрсеткішті салыстыру, регрессиялық және коррелляциялық анализ жүргізіп гипотезаны тексеру.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – криптавалютаны бухгалтерлік есп тұрғысынан баяу жүзеге асырылатын үдеріс. Оны халықаралық стандарттар тұрғысында криптовалютаны есепке алу мен есептілікте ашып көрсету және талдау алғашқылардың бірі болып жүйелі түрде жүзеге асты. Компаниялар үшін басқарушылық шешім қабылдауда пайдалы мәліметтер ұсынылады.

Зерттеу нәтижелері – зерттелген эмпирикалық анализ нәтижесі компанияның криптовалюталық активтерді иеленуі, оның қаржылық есептілігіне айтарлықтай ықпалы болмауын көрсетті. Атап айтқанда, криптовалюталық позициялар компанияның пайдасына және акция кірісіне әсер етпейтінін көрсетті. Компаниядағы криптовалютаны иеленген және иеленбеген инвесторларға қатысты бейтарап ұстанымда екенін меңзеуі мүмкін. Сонымен бірге, компанияның криптовалюталық активтер міндеттемелеріне елеулі әсер ететіні анықталды. Осы себепті криптавалютаны қолданыста яғни есепте ақшаның баламасы ретінде қарастыруға болмайды, себебі оның құбылмалылығы мен бағалау қиындығы қаржылық есептіліктің сенімділігін төмендетуі мүмкін немесе ықтимал.

Қорытындыласақ, компанияда криптовалютаны бухгалтерлік есеп тұрғысынан қарастырудың көкейкестілігі айқындалып, ХҚЕС шеңберінде қосымша ашып көрсету қажеттілігі дәлелденді. Алдағы зерттеулерде ұзақ мерзімді мәліметтерді қамтып, есеп саясатының таңдауына, криптовалютаға қатысты ашып көрсету, дамуда ілгерілеу және оның компания құндылығына ықпалын тереңірек талдауға бағытталып назар аударуы тиіс.

1. Baimuratov U. Harmony of economy and society the paradigm of «D+3D», laws and problems. – USA: Published by Xlibris, 2014. – Р. 350

2. Цифрлық активтер туралы: Қазақстан Республикасының Заңы. — 2023 жылғы 6 ақпан №193- VII. — Астана: Қазақстан Республикасының Парламенті, 2023. — 24 б. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2300000193

3. Zholayeva M.A. Problems and prospects in development of digital technologies in accounting and auditing at social enterprises of the Republic of Kazakhstan // Rivista di studi sulla sostenibilita. – 2023. – Vol. 13, № 1. – P. 65–81. – DOI: https://doi.org/10.3280/RISS2023-001-S1005

4. Luo, Y., Yu, J. Corporate Disclosure of Cryptocurrency Holdings and Market Valuation // Journal of International Accounting Research. – 2022. – Vol. 21(3). – P. 55–72. DOI: 10.1007/s11142-022-09741-w

5. IFRS Foundation. IAS 38 Intangible Assets; IFRS 13 Fair Value Measurement. – London: IFRS Foundation, 2022. – 64 p.

6. Баймуратов, У.Б. Гармонизация современного правопорядка: повестка XXI века / У. Б. Баймуратов. — Алматы: Институт экономики НАН РК, 2018. — 356 с.

7. Anderson, J., Brown, T., Clark, M. Accounting Challenges of Cryptocurrency Assets // Journal of Accounting Research. – 2022. – Vol. 60(4). – P. 112–130. DOI: 10.2139/ssrn.4295923

8. Ferreira, P., Gomes, R., Silva, A. Crypto Assets and Market Valuation Distortions // International Review of Financial Analysis. – 2025. – Vol. 89. – P. 101–118. DOI: 10.1186/s40854-025-00752-5

9. Mercik, A., Kowalski, P., Nowak, M. Understanding crypto-asset exposure: An investigation of its impact on performance and stock sensitivity among listed companies // International Review of Financial Analysis. – 2024. – Vol. 23(2). – P. 77–95. DOI: 10.1016/j.irfa.2024.103809

10. Zhang, L., Chen, H., Wang, Y. Fair Value Measurement of Cryptocurrencies: Implications of FASB Guidelines // International Journal of Accounting Information Systems. – 2024. – Vol. 41(1). – P. 33–52. DOI: 10.1016/j.accinf.2024.100700

11. Национальный банк Республики Казахстан. Цифровые активы: официальная позиция. — URL: https://nationalbank.kz (дата обращения: 18.01.2026).

12. PwC Global Annual Review 2019 https://www.pwc.com/kz/en/pwc-in-press/global-annualreview-2019.html

13. Отчет о состоянии криптовалютных активов, июнь 2019 [Электронный ресурс]. — Режим доступа: https://cryptocurrencyholdings.com/report2019 (дата обращения: 18.01.2026).

14. Grujić, M. (2022). Cryptocurrencies as a Financial Asset: An Evidence from an Institutional Investors Perspective. In: Antipova, T. (eds) Digital Science. DSIC 2021. Lecture Notes in Networks and Systems, vol 381. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-93677-8_25 DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-93677-8_25

15. Munteanu, I., Aivaz, K.-A., Micu, A., Căpățână, A., Jakubowicz, F. V. Digital transformations’ imprint: financial challenges, accounting assessment of crypto assets and building resilience in emerging innovative businesses // Economic Computation and Economic Cybernetics Studies and Research. — 2023. — Vol. 57, Issue 3.

16. Field, L., Inci, A. The impact of cryptocurrency holdings on firms’ risk profile, beta coefficient and profitability // Journal of Corporate Finance. — 2023. — Vol. 78. — DOI: 10.1016/j.jcorpfin.2023.102345.

17. Chen, Y. Accounting treatment and financial reporting of cryptocurrencies: implications for firm value // Accounting Horizons. — 2023. — Vol. 37, No. 4. — P. 25–47. — DOI: 10.2308/acch-2023-045.

18. Grujić, M., Vojinović, Ž., Đuričić, Z., Šuput, S. Determinants of capital structure in the agricultural sector: empirical evidence from listed companies; blockchain’s impact on accounting and auditing // Economics of Agriculture. — 2024. — Vol. 71, No. 1. — DOI: 10.59267/ekoPolj240131G.

19. Yen, K., Wang, T. Cryptocurrency asset pricing and firm value: adapting factor models to digital assets // Finance Research Letters. — 2021. — Vol. 41. — DOI: 10.1016/j.frl.2020.101842.

20. FASB. Accounting for and Disclosure of Crypto Assets. – Norwalk: Financial Accounting Standards Board, 2023. – 25 p.

21. Астана халықаралық қаржы орталығы (АХҚО). Digital Assets Regulatory Framework. – Астана: АХҚО, 2023. – 48 б.

22. Asien, A. Corporate value proxies and financial performance indicators: evidence from emerging markets // International Journal of Finance and Accounting Research. — 2023. — Vol. 12, No. 3. — P. 45–62. — DOI: 10.1016/ijfar.2023.1203.

23. Hsu, C., Chu, Y. Financial performance metrics as proxies for firm value: profitability, stock returns and operational efficiency // Journal of Applied Corporate Finance. — 2023. — Vol. 35, No. 2. — P. 77–94. — DOI: 10.1080/jacf.2023.352077.

24. Field, L., Inci, A. The impact of cryptocurrency holdings on firms’ risk profile, beta coefficient and profitability // Journal of Corporate Finance. — 2023. — Vol. 78. — DOI: 10.1016/j.jcorpfin.2023.102345.

25. Lee, N. The relationship between a company’s cryptocurrency holdings and its sustainable performance — with a focus on external and internal financial issues and cash // Sustainability. — 2023. — Vol. 15, No. 23. DOI: 10.3390/su152316188.

26. Hassanein A., Benameur K.B., Mostafa M.M., Al-shattarat W., Magar N.H. Mapping the scientific research of blockchain technology in accounting and auditing: bibliometric analyses and a roadmap for future research // Cogent Business & Management. – 2025. – Vol. 12(1). – Article 2513638. DOI: 10.1080/23311975.2025.2513638

27. Баймуратов У. Открытие законов социальной Гармонии – результат синтеза духовных и научных знаний // Доклады НАН РК. – 2014. – № 1. – С. 123–128.