Қазақстанның азық-түлік нарығындағы тұрақты тұтынушылық мінез-құлықтағы тауардың шыққан елі мен этикалық нормалар

Бұл зерттеудің мақсаты қазіргі ғылыми әдебиеттерде тауар өндіретін ел факторларының (Country of origin - COO) және этикалық нормалардың тұтынушылардың тұрақты мінез-құлқына және брендтің Қазақстанның азық-түлік нарығындағы беделіне әсерін бағалау болып табылады. Дереккөздерді жүйелі шолудың мақсаты басым әсер етуші факторларды іздеуге және мәлімделген географиялық контекстті ескере отырып, қолданыстағы зерттеу әдістемелерінің жеткіліктілігін бағалауды анықтауға байланысты.

Әдіснамасы. Зерттеуде жүйелі талдау хаттамасы, сондай-ақ Google Scholar және ScienceDirect дерекқорларынан дереккөздер мен әдебиеттерді іріктеу қолданылды. Материалдар жүйелі түрде талданды және зерттеу әдіснамасына (сандық, сапалық және аралас әдістер) және олардың қазақстандық азық-түлік нарығы үшін өзектілігіне сәйкес жіктелді.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы. Бұл шолу шыққан елі (COO) және этикалық нормалар туралы, әсіресе Қазақстандағы азық-түлік нарығына қатысты әдебиеттерді алғашқы ғылыми жалпылау болып табылады. Ол жаһандық зерттеу жүйелері мен Орталық Азия нарықтарындағы тұтынушылар туралы ақпарат алу қажеттілігі арасындағы сәйкессіздікті көрсететін зерттеулердегі маңызды географиялық алшақтықты нақты анықтайды және негіздейді.

Зерттеу нәтижелері. Талдау көрсеткендей, шыққан ел тұтынуды қабылдауды және азық-түлік секторындағы брендтің беделін қалыптастыратын басым фактор болып табылады, ал этикалық талаптар кішігірім, күшейтетін рөл атқарады. Аралас әдістер неғұрлым кең әдебиетте неғұрлым кең таралған тәсіл болып табылатынына қарамастан, қазіргі заманғы әдіснамалық тәсілдер географиялық контексте білімдегі бұл олқылықтың орнын толтыру үшін жеткіліксіз екенін көрсететін Қазақстан бойынша тұтынушылардың мінез-құлқының аталған факторлары бойынша зерттеулерді болмауы маңызды тұжырым болып табылады.  

1. Baker M. J., Ballington L. Country of origin as a source of competitive advantage // Journal of Strategic Marketing. – 2002. – № 10 (2). – P. 157–168. – DOI: 10.1080/09652540210125297.

2. Bartikowski B., Fastoso F., Gierl H. How Nationalistic Appeals Affect Foreign Luxury Brand Reputation: A Study of Ambivalent Effects // Journal of Business Ethics. – 2020. – № 169 (2). – P. 261–277. – DOI: 10.1007/s10551-020-04483.

3. Park K. C. Understanding ethical consumers: willingness-to-pay by moral cause // Journal of Consumer Marketing. – 2018. – № 35 (2). – P. 157–168. – DOI: 10.1108/jcm-02-2017-2103.

4. Anderson R. C., Hansen E. Determining Consumer Preferences for Eco-labeled Forest Products: An Experimental Approach // Journal of Forestry. – 2004. – № 102 (4). – P. 28–32. – DOI: 10.1093/jof/102.4.28.

5. Ostrovskiy A., Garkavenko V., Rybina L. Influence of socio psychological factors on consumers purchasing behavior in Kazakhstan // The Service Industries Journal. – 2019. – P. 1–26. – DOI: 10.1080/02642069.2019.1601707.

6. Bilkey W. J., Nes E. Country-of-Origin Effectson Product Evaluations // Journal of International Business Studies. – 1982. – № 13 (1). – P. 89–99. – URL: https://www.jstor.org/stable/154256 (accessed: 28.11.2025).

7. Aitzhanova D., Kim L., Niyetbek A., Nurgaliyeva D. Examining Country of Origin Effect among Generation Z Consumers in Kazakhstan: A Study in the Home Appliance Industry [Electronic source] // repository. kazguu.kz [website]. – 2023. – P. 1–32. – URL: http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/1678/ (accessed: 28.11.2025).

8. Zhanakova M., Kamenova M. Z., Nakipova G. N., Ahmetova K. A., Sagintayeva S. S., Aimurzina B. T. Modern State and Forecast of Food Production in Kazakhstan // Indian Journal of Science and Technology. – 2015. – № 8 (S10). – P. 1–7. – DOI: 10.17485/ijst/2015/v8iS10/85412.

9. Rasulova A., Bolatkyzy S., Elshibaev R., Raiymbekova A., Tursynbayeva D. Comparative Analysis of the Competitiveness of Food Markets: The Case of Kazakhstan // European Research Studies Journal. – 2018. – № XXI (4). – P. 343–355. – URL: https://www.ersj.eu/dmdocuments/2018_XXI_4_27.pdf (accessed: 28.11.2025).

10. Spehr S., Kassenova N. Kazakhstan: constructing identity in a post-Soviet society // Asian Ethnicity. – 2012. – № 13 (2). – P. 135–151. – DOI: 10.1080/14631369.2012.638802.

11. Snyder H. Literature Review as a Research methodology: an Overview and Guidelines // Journal of Business Research. – 2019. – № 104 (1). – P. 333–339. – URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296319304564 (accessed: 28.11.2025).

12. Mengist W., Soromessa T., Legese G. Method for Conducting Systematic Literature Review and Meta-Analysis for Environmental Science Research // Methods X. – 2020. – № 7 (7). – DOI: 10.1016/j.mex.2019.100777.

13. Kipnis E., Kubacki K., Broderick A. J., Siemieniako D., Pisarenko N. L. “They don’t want us to become them”: Brand Local Integration and consumer ethnocentrism // Journal of Marketing Management. – 2012. – № 28 (7-8). – P. 836–864. – DOI: 10.1080/0267257x.2012.698634.

14. Klatt F. Description of the Systematic Literature Review Method [Electronic source] // tu.berlin [website]. – 2018. – URL: https://www.tu.berlin/en/wm/bibliothek/researchteaching/systematic-literature-reviews/description-of-the-systematic-literature-review-method (accessed: 28.11.2025).

15. PRISMA. Preferred Reporting Items for Systematic reviews and Meta-Analyses (PRISMA) [Electronic source] // prisma-statement.org [website]. – 2020. – URL: https://www.prisma-statement.org (accessed: 28.11.2025).

16. Achabou M. A., Dekhili S., Hamdoun M. How the country-of-origin cue affects consumer preference in the case of ecological products: an empirical study in two developing countries // Journal of Strategic Marketing. – 2021. – № 31 (4). – P. 1–17. – DOI: 10.1080/0965254x.2021.2004207.

17. Asgari M., Borzooei M. Country-of-Origin Effect on Consumer Purchase Intention of Halal Brands // American Journal of Marketing Research. – 2015. – № 1 (1). – P. 1–10. – URL: http://www.publicscienceframework.org/journal/ajmr (accessed: 28.11.2025).

18. Azadi R., Yousefi B., Eydi H. The Impact of Brand Country-of-Origin Image on the Formation of Brand Equity in the Sports Apparel Industry // Universal Journal of Industrial and Business Management. – 2015. – № 3 (3). – P. 67–73. – DOI: 10.13189/ujibm.2015.030301.

19. Schnettler B., Ruiz D., Sepúlveda O., Sepúlveda N. Importance of the country of origin in food consumption in a developing country // Food Quality and Preference. – 2008. – № 19 (4). – P. 372–382. – DOI: 10.1016/j.foodqual.2007.11.005.

20. Nielsen. Nielsen: Nearly 75% of global consumers list brand origin as key purchase driver [Electronic source] // NielsenIQ [website]. – 2016. – URL: https://nielseniq.com/global/en/newscenter/2016/nielsen-nearly-75-of-global-consumers-list-brand-origin-as-keypurchase-driver/ (accessed: 28.11.2025).

21. McEachern M. G., WArnaby G., Carrigan M., Szmigin I. Thinking locally, acting locally? Conscious consumers and farmers’ markets // Journal of Marketing Management. – 2010. - № 26 (5-6). – P. 395-412. – DOI: 10.1080/02672570903512494.

22. Jain V., Bariar S. Analysis of mediation effect of country-of-origin image on brand equity // International Journal of Business and Data Analytics. – 2019. - № 1 (1). – P. 89. – DOI:10.1504/ijbda.2019.098828.

23. Balabanis G., Diamantopoulos A. Brand Origin Identification by Consumers: A Classification Perspective // Journal of International Marketing. – 2008.- № 16 (1). – P. 39-71.- DOI: 10.1509//jimk.16.1.39.

24. Li Y., Teng W., Liao T.-T., Lin T. M. Y. Exploration of patriotic brand image: its antecedents and impacts on purchase intentions // Asia Pacific Journal of Marketing and Logistics. – 2020. – № 33 (6). – P. 1455-1481. – DOI: 10.1108/apjml-11-2019-0660.