Геосаяси дағдарыс жағдайындағы Алматының еңбек нарығына сыртқы көші-қонның әсері

Зерттеудің мақсаты. Мақала Алматы қаласының еңбек нарығына сыртқы көші-қонның ықпалын күшейіп отырған геосаяси тұрақсыздық және өңірлік көші-қон ағындарының трансформациясы жағдайында талдауға арналған.

Әдіснамасы. Зерттеу әдіснамасы статистикалық талдаудың сандық әдістерін қолдануды көздейтін кешенді тәсілге негізделген.  Эмпирикалық база ретінде Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының 2000–2024 жылдардағы деректері мен халықаралық зерттеулер пайдаланылды. Бұл деректер сыртқы көші-қонның Алматы еңбек нарығына ықпалын салыстырмалы, құрылымдық және корреляциялық талдау арқылы эмпирикалық тұрғыдан тексеруге мүмкіндік берді.

Зерттеудің бiрегейлiгi /құндылығы. Мақаланың ғылыми жаңалығы – Алматы қаласы аймақтық мегаполис әрі мигранттарды тарту орталығы ретінде қарастырылып, еңбек нарығына сыртқы көші-қонның ықпалы қазіргі геосаяси өзгерістер аясында сарапталғанында. Бұл мәселе ғылыми әдебиетте жеткіліксіз зерттелген. Зерттеудің құндылығы өзектілігімен, экономикалық-географиялық бағытымен, сондайақ алынған нәтижелерді аймақтық деңгейде тиімді көші-қон және еңбек саясатын қалыптастыруда қолдану мүмкіндігімен айқындалады.

Зерттеу нәтижелер. Зерттеу нәтижелері 2022 жылдан бері Алматы қаласының еңбек нарығына сыртқы көші-қонның ықпалы «ми ағымының» азаюы және білікті мамандардың келуі арқылы байқалғанын көрсетті.

Сонымен қатар, көші-қон ағындарының білім беру құрылымын талдау тұрақты сапалық теңгерімсіздікті көрсетеді. 2022 жылдан кейін мамандар ағынының артуына қарамастан, елден кететіндер арасында жоғары білімі бар адамдардың үлесі келгендер санына қарағанда жоғары болып қала береді. 2022 жылдан 2024 жылға дейін бұл көрсеткіш орта есеппен иммигранттар арасындағы тиісті үлестен шамамен 1,5 есе жоғары болды. Осылайша, көші-қон процестері бір мезгілде тұрақтану белгілерін және интеллектуалдық ресурстардың ағып кетуінің тұрақты тәуекелдерін көрсетеді. Алынған нәтижелер білікті мигранттарды қаланың экономикасына интеграциялау тетіктерін дамыту қажеттілігін растайды.

1. Министерство труда и социальной защиты населения Республики Казахстан. Концепция миграционной политики Республики Казахстан на 2023–2027 годы [Электронный ресурс] // Астана, 2023. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/enbek/documents/details/383914?lang=ru; (дата обращения: 02.06.2.

2. Сагандыкова С. Ш., Омаров Г. Б., Ананьев Т. В., Балкенова А. Б. Smart city и утечка мозгов (напримере Алматы) // Экономика Центральной Азии. – 2023. – Т. 7, № 2. – С. 151–170. – https://doi.org/10.18334/asia.7.2.117607

3. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Охват высшим образованием [Электронный ресурс] // Астана, 2025. – URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/stat-edu-science-inno/dynamic-tables/; (дата обращения: 02.06.2025).

4. Castles S., de Haas H., Miller M. J. The age of migration: International population movements in themodern world. – 4th ed. – London: Palgrave Macmillan, 2009.

5. Massey D. S., Arango J., Hugo G. et.al. Theories of international migration: A review and appraisal //Population and Development Review. – 1993. – Vol. 19, No. 3. – P. 431–466. – https://doi.org/10.2307/2938462

6. International Centre for Migration Policy Development (ICMPD). Migration Outlook: EasternEurope and Central Asia 2023 [Электронный ресурс] // Вена, 2023. – URL: https://www.icmpd.org/file/download/59104/file/230215_ICMPD_Migration_Outlook_EasternEuropeCentralAsia_2023_final.pdf; (дата обращения: 02.06.2025).

7. Iskakova D., Kurmanalina A., Serikbayeva S., Ibrasheva A. Migration impact on the labour market andeconomic activity of Kazakhstan // Eurasian Journal of Economic and Business Studies. – 2023. – Vol. 67, No. 3. – P. 149–162. – https://doi.org/10.47703/ejebs.v3i67.317

8. Matzhanova I., Simtikov Z., Kairbekova A., Matzhanova K. Stratification of youth employment anddeparture abroad with the purpose of work: Kazakhstan and neighboring countries // Journal of Ethnic and Cultural Studies. – 2021. – Vol. 8, No. 3. – P. 95–112. – https://doi.org/10.29333/ejecs/792

9. Рахметова А., Сыздыкбеков Е. Современные тенденции внешней трудовой миграции в Казахстане // Мемлекеттік аудит – государственный аудит. – 2024. – № 64(3). – С. 52–63. – https://doi.org/10.55871/20729847-2024-64-3-52-63

10. Oshchepkov A., Tilekeyev K., Gerry C. The impact of the war in Ukraine on migration flows in CentralAsia [Электронный ресурс] // Bishkek : University of Central Asia, 2023. – URL: https://ucentralasia.org/media/ygkl23rh/pbmigration-flow-change-in-central-asia-ru.pdf; (дата обращения: 02.06.2025).

11. Matusevich Y. Impacts of Russia’s war in Ukraine on migration in Central Asia [Электронный ресурс] // Prague: Prague Process, 2024. – URL: https://www.pragueprocess.eu/en/news-events/news/975-impacts-ofrussias-war-in-ukraine-on-migration-in-central-asia; (дата обращения: 02.06.2025).

12. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Миграция населения по регионам Казахстана за 2022 год [Электронный ресурс] // Астана, 2023. – URL: https://stat.gov.kz; (дата обращения: 02.06.2025).

13. Amrin A. K., Kaliyeva S. A., Alzhanova F. G. Migration processes in Kazakhstan in the context of theformation of the Silk Road Economic Belt // Journal of Population and Social Studies. – 2020. – Vol. 28, No. 2. – P. 156–174. – https://doi.org/10.25133/jpssv28n2.011

14. Syzdykbekov Y. S. External labor migration as a factor in the development of the labor market in theRepublic of Kazakhstan // Bulletin of Karaganda University. Economy Series. – 2022. – No. 108(4). – P. 227–234. – https://doi.org/10.31489/2022Ec4/227-234

15. International Organization for Migration. Enhancing migration management and labour mobilitygovernance in Kazakhstan [Электронный ресурс] // Geneva, 2022. – URL: https://www.iom.int/project/kazakhstan-enhancing-migration-management-and-labour-mobility-governance; (дата обращения: 02.06.2025).

16. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). International Migration Outlook2023. Paris: OECD Publishing. – URL: https://www.oecd.org/en/publications/international-migrationoutlook-2023_b0f40584-en.html (дата обращения: 14.03.2026).