Қазақстан Республикасы үшін Транскаспий халықаралық көлік дәлізінің геосаяси маңызы

Осы зерттеудің мақсаты Транскаспий халықаралық көлік дәлізінің (ТХКД) Қазақстан Республикасы үшін геосаяси маңызын анықтау және бағалау. Бұл ретте әсіресе аталған көлік дәлізінің тұрақты стратегиялық және экономикалық байланыстарды қалыптастырудағы әлеуетіне, сондай-ақ дәстүрлі бағыттарға тәуелділікті азайту мүмкіндігіне ерекше назар аударылады. Зерттеудің объектісі көлік дәлізі инфрақұрылымдық және логистикалық жүйе ретінде, ал пәні осы бағыттың Қазақстан Республикасының сыртқы саяси ұстанымдарын күшейтуге ықпал ету мүмкіндігі.

Зерттеудің әдіснамалық негізі сапалық, сандық және салыстырмалы талдау әдістерін қамтитын аралас тәсілге сүйенеді. Бұл тәсіл Транскаспий бағытын тек көлік жүйесінің бір бөлігі ретінде ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның сыртқы саяси стратегиясының құрауышы ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Контент талдау әдісі арқылы ғылыми мақалалар, сараптамалық жарияланымдар және осы дәлізге қатысушы тараптардың ресми материалдары зерттелді. Бұл ТХКДның рөлін түсінудегі негізгі көзқарастарды анықтап, академиялық дискурстағы басты басымдықтарды айқындауға жол ашты.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы Қазақстанның сыртқы экономикалық байланыстарын әртараптандыру контекстінде Транскаспий халықаралық көлік дәлізінің геосаяси мәнін сараптауында. Бұл жұмыс Еуразиялық логистиканың қалыптасып келе жатқан құрылымындағы Қазақстанның рөліне қатысты ғылыми пікірталасты толықтырып, ТХКД-ны аймақтық тұрақтылық пен көлік қауіпсіздігін нығайтудың тиімді құралы ретінде бағалауға мүмкіндік береді.

Зерттеу нәтижелері бұл көлік бағытын дамыту жаңа экономикалық байланыстарды қалыптастырудың катализаторына айналып, орнықты өсімді қамтамасыз етіп, халықаралық ынтымақтастықты кеңейтуге ықпал ететінін көрсетеді. Көлік дәлізін тәуелсіз дамыту қолданыстағы логистикалық құрылымдарды өзгерту әлеуетіне ие екені анықталды, бұл өз кезегінде дәстүрлі бағыттарға тәуелділікті азайтып Орталық Азия, Кавказ және Таяу Шығыс елдері арасындағы интеграцияны ынталандырады. Зерттеудің жаңалығы көлік дәлізін жаһандық сауда логистикалық үдерістерді өзгертуге қабілетті көпжақты институционалдық құрылым ретінде жүйелі түрде қарастыруында. Бұл халықаралық көлік жүйелерінің теориялық және практикалық аспектілерін дамытуға елеулі үлес қосады.

1. Пархомчик Л. Развитие Транскаспийского международного транспортного маршрута // Евразийский обзор 2015: экономические, социальные и политические перспективы Евразии. - Алматы: Евразийский научно-исследовательский институт, 2016. - С. 169-172.

2. Бекмагамбетова Г. Стратегия развития Транскаспийского международного транспортного маршрута необходима // Транс-Logistics Казахстан. - 2023. - №2. - С. 46-51.

3. Кегенбеков Ж. К., Гамидова Ю. А., Бектурова Д. Т. Проблемы и перспективы Транскаспийскогомеждународного транспортного маршрута // Вестник Казахской академии транспорта и коммуникаций имени М.Тынышпаева. - 2024. - №3 (132). - С. 149-157. - DOI: 10.52167/1609-1817-2024-132-3-149-157.

4. Дюсикеева А. К. Внешнеполитические аспекты реализации транспортной политики Казахстана: 7M03111. - Астана, 2023. - 52 с.

5. Мамедов А.В. Внешняя политика Казахстана в Каспийском регионе // Вестник Дипломатическойакадемии МИД России. Россия и мир. - 2024. - №3 (41). - С. 125-134.

6. Байгулова Н. Д. Транскаспийский международный транспортный маршрут: путь к устойчивомуэкономическому развитию в Центральной Азии // Актуальные проблемы транспорта и энергетики: пути их инновационного решения. - Астана: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2023. - С. 101-103.

7. Кобдикова Ш., Рамазан Б., Аримбекова П. Анализ транзитных направлений железнодорожных коридоров на примере Транскаспийского международного транспортного маршрута на казахстанском участке // Вестник Казахской академии транспорта и коммуникаций имени М.Тынышпаева. - 2023. - №2 (125). - С. 129-137. – DOI: 10.52167/1609-1817-2023-125-2-129-137.

8. Rentschler J., Reinhardt A., Elbert R., Hummel D. The Trans-Caspian Corridor – Geopolitical implications and transport opportunities // Journal of Transport Geography. - 2025. - №125. – DOI: 10.1016/j.jtrangeo.2025.104211.

9. Постановление Правительства Республики Казахстан от 14 октября 2023 года № 911 «О подписании Соглашения между Правительством Республики Казахстан и Правительством Китайской Народной Республики по развитию Транскаспийского международного транспортного маршрута». [Электронный ресурс] // Әділет [web-портал]. – 2023. - URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000911 (дата обращения: 02.02.2025).

10. THE TRANS-CASPIAN INTERNATIONAL TRANSPORT ROUTE AND OTHER PROMISING CORRIDORS IN CENTRAL ASIA [Электронный ресурс] // Eurasian Rail Alliance Index [web-портал]. – 2025. - URL: https://index1520.com/upload/medialibrary/c1a/h914jj1ibcbwxh7n7a9iix89eilcb8ta/en310125_TITR.pdf (дата обращения: 13.02.2025).

11. MIDDLE TRADE AND TRANSPORT CORRIDOR [Электронный ресурс] // World Bank Group [web-портал]. – 2023. - URL: https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/7e6a216eeb56-4783-ba1b-b7621abddcd9/content (дата обращения: 22.02.2025).

12. Contrasting rail freight trends between China and Europe [Электронный ресурс] // Upply [web-портал]. – 2023. - URL: https://market-insights.upply.com/en/contrasting-rail-freight-trends-between-china-andeurope (дата обращения: 10.03.2025).

13. The Middle Corridor: trends and opportunities [Электронный ресурс] // ODI Global [web-портал]. – 2024. - URL: https://odi.org/en/insights/the-middle-corridor-trends-and-opportunities/ (дата обращения: 10.03.2025).

14. Freight traffic on Middle Corridor picking up steam [Электронный ресурс] // Trend News Agency [webпортал]. – 2024. - URL: https://en.trend.az/business/transport/3954998.html (дата обращения: 10.03.2025).

15. Рост и развитие ТМТМ: объем перевозок грузов в 2024 году увеличился на 63%, превысив 4 млн тонн [Электронный ресурс] // Министерство транспорта Республики Казахстан [web-портал]. – 2024. - URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/904094?lang=ru (дата обращения: 12.03.2025).

16. There’s an alternative to Russian-based trade routes—but it needs support from the US, EU, and Turkey [Электронный ресурс] // Atlantic Council [web-портал]. – 2024. - URL: https://www.atlanticcouncil.org/blogs/turkeysource/theres-an-alternative-to-russian-based-trade-routes-but-it-needs-support-from-the-us-euand-turkey/ (дата обращения: 13.03.2025).

17. Международный транспортный коридор «Север — Юг» и его значение для Ирана [Электронный ресурс] // Торгово-промышленная палата Российской Федерации [web-портал]. – 2023. - URL: https://iran-tpprf.ru/mezhdunarodnyj-transportnyj-koridor-sever-yug-i-ego-znachenie-dlya-irana/ (дата обращения: 06.04.2025).

18. The Middle Corridor: A Renaissance in Global Commerce [Электронный ресурс] // Rand [web-портал]. – 2024. - URL: https://www.rand.org/pubs/commentary/2024/03/the-middle-corridor-a-renaissance-inglobal-commerce.html (дата обращения: 10.04.2025).

19. Дноуглубительные работы проведут в акватории порта Актау [Электронный ресурс] // Министерство транспорта Республики Казахстан [web-портал]. – 2025. - URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/992718?lang=ru (дата обращения: 12.05.2025).

20. Устав объединения юридических лиц «Международная ассоциация «Транскаспийский международный транспортный маршрут» [Электронный ресурс] // Транскаспийский Международный Транспортный Маршрут [web-портал]. – 2023. - URL: https://middlecorridor.com/images/docs/%D0%A3%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2_Charter.pdf (дата обращения: 08.02.2025).

21. Положение о членстве в объединении юридических лиц «Международная ассоциация «Транскаспийский международный транспортный маршрут» [Электронный ресурс] // Транскаспийский Международный Транспортный Маршрут [web-портал]. – 2023. - URL: https://middlecorridor.com/images/docs/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BE_%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%B2_%D0%9E%D0%AE%D0%9B_%D0%9C%D0%90_%D0%A2%D0%9C%D0%A2%D0%9C.pdf (дата обращения: 08.02.2025).

22. Кудьярова Ж. Т. Транскаспийский международный транспортный маршрут и его влияние намеждународную логистику // Наука, техника и образование. - 2016. - С. 71-75.

23. Tuba E. Russia's war on Ukraine and the rise of the Middle Corridor as a third vector of Eurasianconnectivity: connecting Europe and Asia via Central Asia, the Caucasus, and Turkey // Stiftung Wissenschaft und Politik -SWP- Deutsches Institut für Internationale Politik und Sicherheit. - 2022. - №64.

24. Kenderdine T., Bucsky P. Middle corridor - policy development and trade potential of the TransCaspian International Transport Route // ADBI Working Paper Series. - 2021. - №1268.