Сирек кездесетін минералдардың жаһандық құн тізбегіндегі Қазақстан дамуының стратегиялық басымдықтары

Зерттеу мақсаты – Қазақстан экономикасын әртараптандыруда сирек кездесетін маңызды минералдардың рөлін талдау және елдің жаһандық құн тізбегінің жоғары деңгейлеріне көшу стратегиясын бағалау.

Әдіснамасы – Қазақстанның критикалық минералдар жеткізу тізбегіндегі позициясына әсер ететін факторларды кешенді бағалау үшін жүйелі әдеби шолу, сыртқы ортаның PESTEL-талдауы, ішкі факторлардың SWOT-талдауы және стратегиялық бастамаларды айқындайтын TOWS матрицасы қолданылды.

Зерттеудің бірегейлігі / құндылығы – авторлар жаһандық энергетикалық көшу жағдайында Қазақстанның өңдеу өнеркәсібінің әлеуетін экономикалық тұрғыдан бағалаумен қатар геосаяси талдауды біріктіреді. Елдің критикалық минералдардың жаһандық құн тізбегінде ілгерілеу мүмкіндіктері қарастырылып, нақты стратегиялық бастамаларды қалыптастыру үшін TOWS матрицасы пайдаланылды.

Зерттеу нәтижелері – Қазақстанда 124 сирек жер қойнау орны мен маңызды минералдардың айтарлықтай қоры бола тұра, жоғары технологиялық экспорттың үлесі небәрі 26,9% құрайтыны анықталды. Елдің жаһандық құн тізбегіндегі позициясын күшейту үшін технологиялық шектеулерді еңсеріп, халықаралық ынтымақтастықты дамыту қажеттігі негізделді. Технологиялық көшбасшылармен бірлескен кәсіпорындар құруды, экспорттық нарықтарды әртараптандыруды, технология трансфері мен «жасыл» экономикаға көшу бойынша халықаралық серіктестерді тартуды қамтитын стратегиялық бастамалар матрицасы (TOWS) әзірленді.

1. IEA. Global Critical Minerals Outlook 2024. – Paris: International Energy Agency, 2024. – 125 p. – [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://www.iea.org/reports/global-critical-minerals-outlook-2024 (дата обращения: 08.02.2025).

2. Ministry of Industry and Mineral Resources, Saudi Arabia. Saudi Arabia Mineral Resources Overview. – Riyadh: Ministry of Industry and Mineral Resources, 2024. – [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://www.mim.gov.sa/ (дата обращения: 08.02.2025).

3. UNCTAD. World Investment Report 2024: Investment Flows to Africa by Country and Region. – Geneva: United Nations, 2024. – 260 p.

4. U.S. Geological Survey. Mineral Commodity Summaries 2024. – Reston, VA: U.S. Geological Survey, 2024. – 210 p.

5. Schulz, K. J., De Young, J. H. Jr., Seal, R. R. II, Bradley, D. C. Critical Mineral Resources of the United States. – U.S. Geological Survey Professional Paper 1802. – Reston, VA: U.S. Geological Survey, 2017. – 797 p.

6. Nassar, N. T., Wilburn, D. R., Goonan, T. G. Byproduct metal requirements for U.S. wind and solar photovoltaic electricity generation // Applied Energy. – 2022. – Vol. 312. – P. 118711.

7. Mudd, G. M., Werner, T. T., Jowitt, S. M., Wiedenbeck, M., Yellishetty, M., Yuan, S. Critical minerals and energy: Impacts and limitations of the Energy Transition // Applied Earth Science. – 2023. – Vol. 132, №1. – P. 13–26.

8. Guo, Q., Wang, Y. Rare earth trade dependence network structure and its impact on trade prices: An industry chain perspective // Resources Policy. – 2024. – Vol. 91. – P. 104930.

9. Xu-guang, Z., Xue-hong, Z., Jin-yu, C. Trade dependence network structure of tantalum trade goods and its effect on trade prices // Resources Policy. – 2022. – Vol. 79. – P. 103065.

10. Schumacher, K. A., Green, M. L. Circular economy in a high-tech world // Circular Economy and Sustainability. – 2023. – Vol. 3. – P. 619–642.

11. Lukas, B., Pescatori, A., Stuermer, M. Energy transition metals: Bottleneck for net-zero emissions? // Journal of the European Economic Association. – 2024. – Vol. 22(1). – P. 200–229.

12. Agusdinata, D. B., Liu, W. Global sustainability of electric vehicles minerals: A critical review of news media // The Extractive Industries and Society. – 2023. – Vol. 13. – P. 101231.

13. Research Nester. Global Rare Earth Metals Market Analysis & Forecast 2023–2035. – New York: Research Nester Analytics, 2024. – 198 p.

14. Комитет геологии Министерства индустрии и инфраструктурного развития Республики Казахстан. Состояние и перспективы развития минерально-сырьевой базы редкоземельных металлов Казахстана. – Астана, 2024. – 85 с.

15. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Статистика промышленности. – [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://stat.gov.kz (дата обращения: 15.01.2025).

16. Global Innovation Index 2024: Innovation in the face of uncertainty. – Geneva: World Intellectual Property Organization, 2023. – 380 p.

17. Observatory of Economic Complexity (OEC). Kazakhstan Country Profile 2024. – [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://oec.world/en/profile/country/kaz (дата обращения: 20.01.2025)