Қазақстан экономикасының салаларын инвестициялық қамтамасыз етілуін бағалаудың кластерлік тәсілі

Зерттеу мақсаты – кластерлік талдау әдістерін пайдалана отырып, Қазақстан экономикасының салаларын инвестициялық қамтылу деңгейіне қарай біртекті топтарға жіктеу.

Әдіснамасы. Салалық инвестицияларды зерттеу үшін экономиканың салаларын инвестициялық белсенділік көрсеткіштері бойынша топтауға негізделген кластерлік талдау әдісі қолданылды. Кластерлеу алгоритмі ретінде салаларды үш кластерге бөлуге мүмкіндік берген K-means әдісі пайдаланылды. Зерттеуде PCA1 (бірінші компонент) және PCA2 (екінші компонент) атты екі компонентті өлшемділік қолданылды.

Зерттеудің бірегейлігі/құндылығы. Қорытындылар қолдау шараларын әртүрлі сектор кластерлерінің нақты қажеттіліктері мен мүмкіндіктеріне сәйкестендіру арқылы инвестициялық саясатты нақтылау үшін негіз болады.

Зерттеу нәтижелері. Кластерлік талдау нәтижесінде инвестициялық белсенділіктің зерттелген көрсеткіштері бойынша ішкі жағынан біртекті үш сала тобы анықталды. Кластер 0-ге негізінен капитал сыйымдылығы жоғары, бірақ экономикалық қайтарымы төмен инфрақұрылымдық салалар біріктірілгенін көрсетті. Кластер 1-ге инвестициялардан жоғары қайтарым көрсеткенімен, капитал тапшылығын сезінуде салалар кіреді. Кластер 2-ні ел экономикасын дамытуға елеулі үлес қосатын және инвестицияның айтарлықтай үлесін алатын тау-кен өнеркәсібі құрайды. 

1. Macroeconomic report for 2024 and forecasts. [Электронный ресурс] // Halykfinance [web-портал]. - 2025. - URL: https://halykfinance.kz/download/files/analytics/macro2024_.pdf (дата обращения: 10.07.2025)

2. Concept of investment policy of the Republic of Kazakhstan until 2029. [Электронный ресурс] // Әділет [web-портал]. - 2024. - URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400000868 (дата обращения: 10.07.2025)

3. National Development Plan of the Republic of Kazakhstan until 2029. [Электронный ресурс] // Әділет [web-портал]. - 2024. - URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2400000611#z732 (дата обращения: 10.07.2025)

4. Петровская М. (2024). Современное состояние инвестиционной политики Республики Казахстан. // Экономическая серия Вестника ЕНУ им. Л.Н. Гумилева. -2024. - №1. – с. 256–270. – DOI: 10.32523/27894320-2024-1-256-270

5. Сокира Т.С., Бельгибаева Ж.Ж., Смагулова Г.С., Бельгибаев А.А. Факторы инвестиционной привлекательности Восточно-Казахстанской области. // Вестник КазНУ. Серия экономическая. 2023. - №145(3). – с. 94-102. - DOI: 10.26577/be.2023.v145.i3.09

6. Бельгибаев А., Пралиева С. Анализ взаимосвязи между инвестициями в основной капитал и ВРП в западном регионе Казахстана. // Экономическая серия Вестника ЕНУ им. Л.Н. Гумилева. – 2024. - №3. – с. 279–295. - DOI: 10.32523/2789-4320-2024-3-279-295

7. Имашев Э., Утебалиева Б. Территориальная дифференциация инвестиционной привлекательности промышленности Актюбинской области. // Экономическая серия Вестника ЕНУ им. Л.Н. Гумилева. – 2024. - №3. – с. 57–79. - DOI: 10.32523/2789-4320-2024-3-57-79

8. Шин Е.П., Мусабаев Т.Т., Жоламанова М.Т. Влияние инвестиций на конкурентоспособность обрабатывающей промышленности (на примере Карагандинской области). // Central Asian Economic Review. – 2024. - №1. – с. 154-164. - DOI: 10.52821/2789-4401-2024-1-154-164

9. Vertakova Y., Klevtsova M., Zadimidchenko A. Multiplicative Methodology for Assessing Investment Attractiveness and Risk for Industries. // Journal of risk and financial management. – 2022. - №15. – с. 10-24. - DOI: 10.3390/jrfm15100419

10. Жакупова М.М. Сравнительный анализ инвестиционной активности в Казахстане и соседних странах: тенденции, проблемы, перспективы. // Экономическое обозрение Национального Банка РК. – 2024. - №3. - С.31-54.

11. Al-Banna, Adnan, Yaqot Mohamed, Menezes Brenno C. Investment strategies in Industry 4.0 for enhanced supply chain resilience: an empirical analysis // Cogent business & management. – 2024. - №11. - DOI: 10.1080/23311975.2023.2298187

12. Muazu Ibrahim, Paul Alagidede. Effect of financial development on economic growth in sub-Saharan Africa. // Journal of Policy Modeling. – 2018. - №40(6). – Р.1104-1125. - DOI: 10.1016/j.jpolmod.2018.08.001

13. Baculakova K. Cluster Analysis of Creative Industries in the Regions and Districts of Slovakia. // Theoretical and Empirical Researches in Urban Management. -2018. - №3. – Р.74-89.

14. Reiff M., Ivanicova Z., Surmanova K. Cluster analysis of selected world development indicators in the field of agriculture and the food industry in the European Union countries. //Agric. Econ. – Czech. - 2018. - №64(5). – Р.197-205. - DOI: 10.17221/198/2016-AGRICECON

15. Nuo Liao & Yong He. Exploring the effects of influencing factors on energy in industrial sector using cluster analysis and panel regression model. // Energy. – 2018. -158. – Р.782-795. - DOI: 10.1016/j.energy.2018.06.049

16. Darma Putra, E., & Yuli Pratiwi, M. Identification of Leading Sector and Cluster Analysis of Regencies in Kalimantan. // Economics Development Analysis Journal. - 2019. - №8(2). – Р.224-243. - DOI: 10.15294/edaj.v8i2.27237

17. Bagnara M. & Goodarzi M. Clustering-based sector investing. [Электронный ресурс] // SAFE Working Paper [web-портал]. - 2023. – URL: https://www.econstor.eu/handle/10419/273735 (дата обращения: 22.06.2025)

18. Hejduková, P., Kureková, L., & Krechovská, M. The Measurement of Industry 4.0: an Empirical Cluster Analysis for EU Countries. // International Journal of Economic Sciences. – 2020. - №9(1). – Р.121-134. - DOI: 10.20472/ES.2020.9.1.007

19. Инвестиции в основной капитал. [Электронный ресурс] // Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам РК [web-портал]. - 2025. - URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/business-statistics/stat-invest/ (дата обращения: 15.06.2025)